Onun guvencesi laik Turkiye yasalari
Nilgun Cerrahoglu
Prof. Dr. Feride Acar, BM nezdindeki "Kadinlara Ayrimciligin Onlenmesi" komitesi uyesi. Ayrimciligi onlemek amaciyla 151 ulke tarafindan imzalanan bir sozlesmeden (CEDAW) hareketle olusturulan komite, 23 kisiden meydana geliyor. Prof. Acar iste, o 23 kisi arasinda yer aliyor.Fadime Sahin'le ilgilenmesinin bir nedeni bu. Ama ayni zamanda ODTU Siyaset Sosyolojisi ogretim uyeligi ve "Kadin Ana Bilim Dali Baskanligi" yapan Acar, Fadime Sahin'i Turkiye'nin hem siyaset sosyolojisi, hem de kulturel ve toplumsal cinsiyet sosyolojisi acisindan bulunmaz bir ornek olarak tanimliyor.
Fadime Sahin'in "rating rekorlari kirmasini" da buna bagliyor Prof. Acar. "Medyanin yarattigi sentetik kahramanlardan biri ile karsi karsiya degiliz bu kez" diyor ve ekliyor: "Fadime'nin arkasinda gercek bir hikaye ve gercek bir ilgi var. Cunku cok insanin kisisel, gundelik yasamlarina iliskin sorunlari gundeme getiriyor. Ve Turkiye'de siyasi ve sosyal pek cok konunun kirilma noktasinda duruyor..."
CEDAW'in yillik toplantisi icin New York'a hareket etmeden konustuk Feride Acar'la. Fadime'nin CEDAW cercevesinde de gundeme gelebilecegini soyluyor Prof Acar. Faturanin Fedime'ye cikarilmasi, bu anlamda CEDAW'in ruhuna da aykiri dusuyor.
Prof. Dr. Feride Acar'a gore Fadime laik Turkiye'nin urunu cunku:
`Verdigi savas, bu duzenin parcasi...'
- Turkiye, Turkiye olali beri devam eden bir siyasi cekisme ve kaynayan kazan var. Laiklerle islamcilarin, birbiriyle surekli catisan ve birbirini dislayan, iki farkli toplum projesi var. Fadime iste, iplerin iyice gerildigi bir donemde bu iki projeyi karsi karsiya getirdi.
- Neden?
- Cunku her iki kesim acisindan da ilk defa, cok farkli sartlar sozkonusu. Refah'in iktidara gelmesinden beri, laik kesim "bu isin sonuna gelindi, ne olacaksa olsun" seklinde bir gerilim yasiyor. islamcilar ise, oteden beri arzuladiklari dini toplum projesine nihayet yaklasmis hissediyorlar kendilerini. Ve artik amaca yonelik adimlarin atilmasi gerektigini dusunuyorlar. Fadime meselesi ortaya ciktiginda, Turkiye zaten bu gerginligin icine girmisti.
iPLER GERiLDi
- Bu iki vizyonun catisma noktasinin odaginda aslinda hep "kadin" vardi. Cumhuriyet ideolojisinde de, Refah ideolojisinde de "kadin" hep tavizlerin verilme noktasinin siniri olarak belirlenmis. Bir kere vitrin malzemesi. Onun icin de cok net tavir almayi gerekiyor. Laik kesim, geleneksel olarak din kurumlarinin ozellikle kadini somurduklerini ve kadinlarin kendi saflarina cekilerek Turkiye'nin Batililasmasina, modernlesmesine engel oldugunu savunagelmisler. Simdi Fadime olayi, bu kesime "Gordunuz mu? Soylediklerimiz cikti!" deme firsatini verdi. Somut kanit oldu.
- Ama simdi daha cok islamci kesim tartisiyor?
- Evet. Ve su var: Laik kesim bunu hep soylemis, 70 yildir soyluyor ama bu karsi tarafin kulagina erisen bir mesaj degildi. Cunku farkli proje ve inanclardan hareket edildigi icin arada duvarlar var. Yani bir tarafin soyledigini, diger taraf aslinda duymuyordu. Burada yeni bir sey oldu. Fadime uzerinde islamcilarin bir bolumu, diger islamcilara laiklerin soylediklerini soylemeye basladi...
- Medya sayesinde...
- Evet. Fadime uzerinde medya hep islamcilari konusturdu. Laikler konusmadi. Laikler konussaydi bu ilgiyi cekmezdi. Medya bunu "rating" icin yapti ama iyi de oldu. Cunku olayin islamci kesim icinde nasil algilandigini anlamamizi sagladi.
- Bu birbirimizi duymaya basladik anlamina mi geliyor?
- Bazi islamci kesimlerin, tarikat islamina uzak olduklarini, laik kesimle daha olumlu bir diyalog icinde olduklarini; birbirlerini sandigimizdan daha cok duyduklarini ve "kadin" gibi belirleyici bir konuda uzlasabileceklerini gorduk.
- "Kadin" neden boyle belirleyici?
- Kadin cunku sosyolojide "ozel alan iliskileri" dedigimiz; aile, mahrem ve de geleneksel rol dagilimlari gibi konulari icerdigi icin hayati kapsiyor. Fadime ile bu kadar ilgilenilmesinin nedeni bu. Herkesin kisisel yasantisina, evine, ailesine yakin bir olay. Kadin, genc kiz oldugu ve de kentin orta - alt ve alt sosyo ekonomik gruplarinda tarikat islami etkilerinden dolayi cok insana yakin geldi. Herkesin kizi, yegeni, bacisi bu tur yerlere gidiyor, geliyor. Ve o kesimde kadinlar, kamu alanina ancak tekkeye, duaya, mevlide giderken rahatlikla cikabiliyor. Dolayisiyla Fadime olayi, bu cevreler icin acaba kizim, yegenim, gelinim duaya, tarikata gittigi zaman basina boyle seyler gelir mi sorusu uyandirdi insanlarda. Bu, insanin gundelik hayatina giren bir soru.
- "Toplumsal cinsiyet sosyolojisi" yonunden onemi?
- Yani toplumun kadin veya erkek olmaya yukledigi roller ve o yukteki anlam. O acidan hep Fadime'nin caresizligi vurgulaniyor. Bir kurban olma, cabuk kandirilabilme, basina kendi kontrolu disinda boyle islerin gelmesi alti cizile cizile veriliyor.
- Peki sizce Fadime bir kurban mi yoksa modernizmden payina duseni almis bir kadin mi?
- Fadime kesinlikle modernizmden payini almistir. Daha net soylemek gerekirse, 70 yillik laik Turkiye doneminin urunu olan bir Musluman genc kadindir.
- Ne acidan?
- Yasadigi cemaat ve yakin iliskiler acisindan gelenekselligin ve dinin baskisi altinda oldugu muhakkak. Ama egitim almis; baska degerleri de tanimis olan bir genc kadin. Dunyasi yalniz cemaat iliskileriyle kisitli kalmamis. Sonraki davranislari bunu gosteriyor. Televizyona cikmasi, konusmasi, cektigini soyledigi - ki dogrudur - sucluluk hissi ve vicdan azabina ragmen, haklari icin mucadele etmesini de biliyor. Sucluluk hisleri yaratan cemaat iliskilerinde yasiyor ama onlari asacak baska silahlarla da donanmis. Egitimin, laik Turkiye egitimi ve kanunlarin verdigi silahlar bunlar. ilginc olan bu.
- Yani?
- Herkes bu konuda nikah islami usullere gore gecerli miydi; degil miydi tartismasini yapiyor. Ama sonucunda Fadime Sahin'in kisilik haklari TC'nin laik kanunlariyla korunabiliyor ancak. Ve Cumhuriyet Savcisi'na gidiyor suc duyurusunda bulunmak icin. Savciya suc duyurusunda bulunurken, kandirildim diyor. Tekke ve zaviyelerin kaldirilmasina yonelik kanuna aykiri hareket edildi diyor. Laik duzen yasalari ile korunabilecegini dusunuyor.
- Olay seriatci bir ulkede olsaydi, Fadime hangi sonuclarla karsilasacakti?
- Nikah, islam hukuku acisindan gecerli mi, degil mi ona bakilacakti. Nikahin gecerli olmadigi sonucuna varilirsa, gayrimesru iliski icinde olacakti. Evlilik disi iliskiye girmekten suclanacakti. Fakat daha onemli bir sey var. O da su: islam duzeninde olsun olmasin, nikah bir sozlesme.
- Farkli duzenlerde, farkli yukumlulukler doguran bir sozlesme...
- Oyle ama sosyolojik olarak bakildiginda, cemaat iliskileri icinde yasayan kucuk toplumlarda, taraflarin taahhutlerini yerine getirip getirmedigini; bu taahhutlerin ne olabilecegini cemaat denetliyor. Kentlesme ve modernlesme ile bu iliskiler karmasiklasiyor. Taahhutleri denetlemek icin hukuk, yazili kurallar ve kurumlara ihtiyac doguyor. Diyanet isleri simdi bunu acikca kabul ediyor. Turkiye'deki medeni nikahin, medeni nikahla guvenceye alinan evlilik iliskisinin islam'daki nikah anlayisina ters yani yok. Medeni nikah islama aykiri degil. Ama 1500 yil onceki toplum kosullarina gore kurumlari ve mueyyideleri belirlenmis bir sozlesme bugunun toplumunda yeterli degil. Kendi kurallari var. Medeni Kanun bunu getirmis.
SiZOFREN ULKE
- Hayir. Tabii ki islam cinselligi on plana cikartan ve onemseyen bir din. Ama bunun evlilik iliskileri icinde olmasini kesin kes sart kosuyor. Modernlesme ile zorlama burada basliyor. Fadime olayinda iki sey ortaya cikti. islami yasami kendisine siar edinmis insanlarin da cinsel yasamlari oldugu net bir sekilde kamuoyuna gosterildi. Sade Fadime icin soylemiyorum bunu. Seyhler acisindan da bu boyle aslinda. Arti bu cinsel iliskilerin her zaman islamin koydugu sinirlar icinde olmadigi da ortaya cikarildi. Yani evlilik iliskileri icinde olmadigi da ortaya cikarildi.
- Asil gurultu bu noktada koptu...
- Evet. insanlari bu sarsti. Ama verilen mesajlar da, hep bunun boyle olmamasi gerektigi yolunda. Dolayisiyla cinselligin evrimi ve degisimden soz etmek guc. Tersine bunun olumsuz ornek olarak gozler onune serilmesi ve evlilik disi cinsel iliskilerin olmamasi gerektigini gostermesi acisindan, alti cizildi. Soyle bir mesaj duymadim mesela tartisma icinde, "Bu bir hata. Ama kadinlar da, erkekler de hatali iliskiler yasayabilirler. Dunyanin sonu degil." Tam tersine verilen mesaj, "Mahvoldum, benim icin artik hayat yok. intihar dinimizde haramdir ama olumlu bir gelecek dusunmem mumkun degil" seklindeydi. Alti cizilerek verilen mesaj buydu. Tasvip edilmeyen bir cinsel iliskiye girmis kadin temasi vurgulandi. Tek mazur tarafi ise, olanlarin din kisvesi altinda kandirilarak yapilmis olmasindan dolayidir. Fadime goreceli bir hosgoru ile karsilanmasinin nedeni bu. Din kisvesiyle olmasaydi; Fadime bu hosgoruyu de gormezdi. Ailesi mesela sahip cikti.
- Burasi sizofren bir ulke degil mi? TV'lerde yarim saat sonra yayinlanan paparazzi programlari, ozgur cinsel yasamlari olan kadinlari rol modeli olarak sunuyor...
- Cok haklisiniz. Dun gece TV'de Fadime olayini ve Fadime'ye ait tartismalari dinlerken ilk reaksiyonum suydu: Gozlerimi kapasam acaba Turkiye'de mi yasiyorum diye tereddute kapildim,. Yapilan tartismalar oyle ki, burasi acaba Turk TV'si mi, nikahin islama uygun olup olmadigini, muhafazakar, dine dayali cemaat degerleri uzerinden yapilan bir tartisma vardi. Carpildim. Ve cok yadirgadim. Cunku dediginiz gibi yarim saat once ya da sonrasinda burasi baska bir ulke oluyor. Uclarin artik bagdasamaz noktasindayiz belki.
- Uzlasmaci bir birliktelik mumkun degil mi?
- O anlamda Turkiye guzel bir ornek. Taban tabana zit dunya gorusleri ve yasam tarzlarinin basarili bir bicimde yan yana yasadigi bir ulke burasi.
- Gercekten oyle mi? Oyle oysaydi Fadime krizi yasanir miydi?
- Simdiki kisiler bunun catisma noktalarinda yakalandiklari olcude tabii cok sanci cekiyorlar. Ama makro duzeyde bu birliktelik yasaniyor. Yani burada her dakika insanlar, bunun icin birbirleriyle catismiyorlar. Birbirlerine tahammul ederek yasamayi bir olcude ogrenmisler ve daha da ogrenerek yasamaya calisiyorlar aslinda.
- Fadime'nin sandigi gibi hayati kaydi mi?
- Hayir iste tam da boyle bir ulkede yasadigimizdan, yeni bir hayat kurabilmek icin onunde sanslari oldugunu dusunuyorum.
REFAH SOGUK
-Siyasi islam, Fadime'yi sahiplenmedi. RP uzak duruyor bu ise. Cunku siyasi islamin iki degisik odagi var. Parti ve tarikatlar. Bunlar ic ice gecmis durumda. Nasil 1980 oncesinin AP'si, cok saginda olan radikal unsurlari yabancilastirmayi goze alamiyorsa; RP de kendi ucundaki radikal tarikat unsurlarini yabancilastirmayi goze alamiyor. Aczmendileri, Kadirileri; bu tarikat erbabini oy kaygilariyla kollamak durumunda.
- Bu nasil bir ikilem yaratiyor?
- Temel Karamollaoglu'nun kizi ve oglu da ayni dergaha gidiyormus. Bundan bir rahatsizlik dogmasina ragmen, radikal kesimi yabancilastirmamak icin, tepkisini net ortaya koymuyor. Fakat kendisine destek aldigi halk kesimleri arasinda da bunun cok kotu etki yaptiginin farkinda. Diyanet isleri Baskani, ilahiyat Fakultesi hocalari ve islamci aydinlar seyh - murit iliskisi aleyhine konusuyorlar. Bu uc kesim de "scriptual islam" denen, orijinal kaynaklarina dayanan bir islami savunuyor. Ama su da bir gercek ki, Turkiye'de yazili kaynaktan cok, kisisel iliskilere, baglantilara onem veren de bir islam var.
- Hangisi daha guclu?
- Son 15 yilda bu ikisinde ciddi bir patlama var. Onun icin siyasi islam kendini bunlardan ayirmakta gucluk cekiyor. RP neticede bu meseleyi gecistirmeye calisip, gundemden kalkmasini isteyecektir. Pek cok insan "gordunuz mu, dincilerin maskesi dustu" diyor. RP bunu dedirtmek istemiyor tabii.