KENDİ değerlerine kapanan kültürler geriler, bağnazlaşır, yozlaşır. Değişik değerlere açılan kültürler ise zenginleşir, gelişir. Adeta tabiat kanunu gibi, bu böyle...
12. yüzyılda Batılılar, bizim 'sezgici' Gazali ile 'akılcı' İbn Rüşd'ün kitaplarını, elli yıl içinde tercüme etmişler, okumuşlar, tartışmışlar. Matbaanın, telgrafın, gazetenin olmadığı bir çağda, Gazali ve İbn Rüşd'ü tanımışlar, tercüme etmişler.
Avrupa'da akılcılığın (Rasyonalizm'in) kurucusu Descartes'ın 1637 yılında yayımladığı "Metod Üzerine Konuşmalar"ı biz kaç yıl sonra tercüme etmişiz? Matbaanın, gazetenin, telgrafın bulunduğu bir çağda, 250 yıl sonra!
İbrahim Edhem bin Mesud (Dırvana) tarafından "Usul Hakkında Nutuk" adıyla 1895'te tercüme edilmiş, Abdülhamid'in Eğitim Bakanlığı'nın "ruhsatnamesi" ile yayımlanmış...
Aradan 33 yıl geçtikten sonra, "Tekrar gözden geçirilerek tashih ve haşiyeler ilave edilmiş" olan ikinci baskısı 1928'de Atatürk'ün Milli Eğitim Bakanlığı tarafından basılmış.
* * * OKUMAYI, dolayısıyla düşünmeyi çok sevmiyoruz! Okur yazarlığın artması da 'okuyan bir toplum' olmamızı sağlamıyor.
Bu bir mesele...
Öteki mesele, dünya kültürüne ne kadar açık olduğumuzdur?
Milli Kütüphane Başkanı Sayın Tuncel Acar'dan rica ettim: Türkiye'de geçmişten beri kaç tercüme kitap yayımlanıyor?
Milli Kütüphane'nin kurulmasından önceki döneme ait kesin kataloglar yok. "Muvakkat Kataloglar'a göre 1908 - 1917 arasında 383 tercüme yayımlanmış, bu sayı 1918 - 1927 döneminde 542'ye çıkmış.
Evet hem genelde savaş yıllarıdır, hem kataloğa geçmemiş yayınlar da bulunabilir. Yine de sayı az...
1928 - 1937 arasındaki onyıllık dönemde ise tercüme yayınların sayısı 1049'a çıkmış. Önemli bir artış ama devrimler yapan bir toplumun dünyayı tanıması, hele de devrimlerin temelindeki 'aydınlanma' felsefesini tanıyıp tartışması için yetersiz bir sayı.
Bunlar 'açık kültür'ü yansıtan tercüme sayıları değildir.
* * * HASAN Ali Yücel'i rahmetle anmak gerekir. Siyasi görüşleri ne olursa olsun, tam bir 'kültür adamı'ydı. Liselerde Osmanlıcanın da okutulmasını istediği gibi, 1940'tan itibaren, "Şark İslam Klasikleri" dahil, "Dünya Klasiklerini" dilimize kazandıran girişimin öncüsüdür ve Milli Eğitim Bakanı'dır.
İşte bu sayede, 1938 - 1947 arasında tercüme sayısı 3076'ya çıkmıştır!
İzleyen onyıllarda ciddi artışlar var. 1989 ile 2000 arasındaki onyılda 12 bin 755 tercüme yayımlanmış.
1908 - 2000 arasında, toplam 47 bin 755 tane tercüme yayımlanmış.
Ekonomi ve iletişim bakımından 1980'lerden itibaren dünyaya açılmamız çok sevindirici bir süreç ama hala az okuyoruz. Hala ülkemizde "klasikler"i bulmak zor. "Okumayı çok istiyorum ama sıkılıyorum" diyen çok insan gördüm. Zihinlerde soru işaretleri, meraklar, tecessüsler yoksa, okumak 'sıkar' gerçekten!
Bir düşünelim: Bizim eğitim sistemimiz zihinlere sorular, meraklar, tecessüsler mi yerleştiriyor, yoksa 'resmi' klişeler ve "ödünsüz" bağnazlıklar mı?!
