|
 |
|
|
Balkan sorununa karikatürlü bakış
Tobias Heinzelmann'ın "Osmanlı Karikatüründe Balkan Sorunu 1908-1914" adlı kitabını özellikle karikatürle ilgilenenlere salık veririm
Çocukluğumun Anadolu'da en çok okunan gazetelerinden biri Karagöz'dü. Haftada bir kere mi, iki kere mi yayımlanırdı, hatırlamıyorum. Dört sayfa mıydı, sekiz sayfa mıydı, onu da hatırlamıyorum. Tabloid boy. İlk sayfada renkli, kocaman bir karikatür: Hacivat'la Karagöz'ün "muhavere"si. İçeride yine karikatürler, haberler, yazılar...
Gazetenin adı Karagöz'dü ama biz çocukların, 1001 Roman, Çocuk Haftası okurlarının pek ilgileneceği bir yayın değildi. İç ve dış politika konularını işliyor, daha doğrusu yorumluyordu.
Meğer ne kadar eski bir gazeteymiş... Tobias Heinzelmann'ın "Osmanlı Karikatüründe Balkan Sorunu 1908-1914" (Çeviren: Turkis Noyan, Kitap Yayınevi) kitabını okurken öğrendim. İlk sayısı 10 Ağustos 1908'de çıkmış. (Yazar, gazetenin haftada iki kere yayımlandığını belirtiyor.)
* * *
Kitabın arka kapak yazısından öğrendiğimize göre Heinzelmann, Freiburg ve Heidelberg'de İslam tarihi ve kültürü ile sanat tarihi dallarında öğrenim görmüş. 1999'dan beri Zürih Üniversitesi'nde Türk dili ve edebiyatı asistanlığı yapıyormuş. Tanzimat döneminde askeri reformlar konulu doktora tezi 2003'te Heidelberg Üniversitesi'nde kabul edilmiş. Çalışmalarını 19 ve 20'nci yüzyılda Osmanlı devletinin toplum ve kültür tarihi, özellikle Tanzimat dönemindeki reformlar ve basın tarihi üzerinde sürdürüyormuş.
* * *
Heinzelmann kitabında Karagöz'ün yanı sıra Cem ve Kalem'e ağırlık vererek Osmanlı döneminde gülmece dergilerini ele alıyor önce; onların tarihçelerini, yazar-çizerlerini anlatıyor.
Neden bu üç dergiyi seçtiğini de şöyle açıklıyor: "1908-1914 arasında Osmanlı devletinde yayımlanan çeşitli mizah dergileri arasında benim incelediğim Karagöz, Kalem ve Cem o dönemin zihniyetini sadece kısmen temsil ederler. Karagöz ve Kalem, yayımlandıkları süre göz önüne alındığında, diğer mizah dergilerinden çok daha başarılıdır. Bunun başlıca sebebi, kuşkusuz, nitelikli içerikleridir. Ben araştırmamda Balkan krizinin devam ettiği sürenin uzunca bir bölümünü gözler önüne sermeyi amaçladığımdan, inceleyeceğim mizah dergilerinin seçiminde, yayımlandıkları süre benim için önemli bir ölçüt oluşturmaktaydı. Cem bu bakımdan ortalamanın üzerine çıkmamakla beraber, Kalem'in bir devamı sayılabileceğinden, onu da araştırmama dahil ettim."
* * *
Gülmece dergileri siyasal, toplumsal olayları en etkili biçimde yansıtır, eleştirir, yorumlar. Gençliğimde bunun örneklerini Marko Paşa başta olmak üzere çok gördüm. Bu tür eleştiri anlayışından uzak durmaya özen gösteren Akbaba bile çarpıcı örneklerle doludur. Günümüzde yayımlananlar da aynı geleneği sürdürüyor.
Balkan Savaşı sırasında gülmece dergilerinin benzer anlayıştan uzak durmaları düşünülemezdi; gülmecenin özünde vardır bu. Karagöz, Kalem ve Cem, yayımlandıkları dönemin siyasal, toplumsal olaylarını, yetkililerin çizdiği sınır içinde yorumluyor, eleştiriyordu.
Heinzelmann, Balkan Savaşı'na bu dergilerin penceresinden bakarken, araştırmasını 77 örnekle, karikatürle zenginleştirmiş. Jön Türklerin başlattıkları devrim hareketiyle I. Dünya Savaşı'nın çıkışı arasında yaşanan sorunların, dönemin çizerleri tarafından nasıl yorumlandıklarını görmek ilginç.
Kitabın tanıtımında söylenenlere katılıyorum. "Bundan neredeyse 100 yıl önce yaşanmış olan politik olaylar arasındaki bağlantıları yeterince bilmediğimizden bu karikatürlerin neleri ima ettiğini tam olarak anlayamayız." Heinzelmann, bu yüzden 1908-1914 arasındaki olayları geniş biçimde özetliyor. Bu da, çizerlerin eleştirilerini, yorumlarını, "Osmanlı" kavramından "Türk milliyetçiliği"ne geçişte gülmece dergilerinin işlevini daha iyi kavramamıza yol açıyor.
* * *
Kitapta sözü edilen üç dergi de, "Jön Türk devriminden sonraki ilk dönemlerde bu hareketin liberal çizgisine ve daha ileriki zamanda da İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne karşı oluşan liberal muhalefete yakın bir tutum sergilemişlerdir". Ama örneklerden de anlaşılacağı gibi, aralarında farklılıklar vardır.
Kalem, Osmanlı hükümetinin çokuluslu politikasına eleştirel gözle bakmış, Jön Türk devriminin idealleri olan özgürlük, eşitlik, kardeşlik görüşlerini savunmuştur.
Cem'de İttihat ve Terakki Cemiyeti hükümetinin iç politikası ve merkezileşme çabaları, öteki dergilerde rastlanmayan bir açıklıkla eleştirilmiştir.
Karagöz daha değişken bir çizgi izlemiştir. Derginin en belirgin özelliği, Balkanlar'daki milliyetçilik çatışmalarının önemini sürekli olarak küçümsemesidir.
"Osmanlı Karikatüründe Balkan Sorunu 1908-1914"ü yararlanarak, yakın tarihimizle ilgili yeni şeyler öğrenerek okudum. Yapıtın başucu kitaplarından biri olduğunu söyleyemem ama zaman zaman içindeki karikatürlere bakmaktan keyif duyacağım.
Heinzelmann'ın kitabını konuyla, özellikle karikatürle ilgilenenlere salık veririm.
|
|
|
|
Sık Kullanılanlara Ekle
Açılış Sayfası Yap
İletişim
Business
Haber İndeksi
Arşiv
Haberci
Üyelik
