|
 |
|
|
İzmir'in demiryolları (3)
Dünden Bugüne / Sabri Yetkin
Demiryolları, uzun yılların ihmali ve uygulanan yanlış politikalar nedeniyle günümüzde hantallığın, geriliğin simgesi haline dönüştü. Son yıllardaki siyasi yapılanma nedeniyle, daha da kötü hale gelen demiryollarında, birkaç haftadır neredeyse her gün bir tren kazası yaşanıyor. 1860'lı yıllarda İzmir merkezli kurulan demiryollarının kentleşmeye ve modernleşmeye olan katkılarını işlemeye devam edeceğim.
İzmir, 2 büyük nehir havzasında yetişen ürünlerin ihracatının gerçekleştirildiği bir liman kentiydi. Menderes havzası, Aydın Demiryolu Kumpanyası'nın inşa ettiği hatla İzmir'e bağlanmıştı. İkinci büyük nehir havzası olan Gediz'in de limana bağlanması için Avrupalı girişimciler bir proje geliştirmişlerdi. 1863 yılında İngiliz Rober Çelik Fabrikaları, İzmir'den Kasaba (Turgutlu) ve Alaşehir'e, Manisa'dan Soma'ya, İzmir'den Birunabad'a (Bornova) kadar yaklaşık 266 kilometrelik demiryollarını inşa etmek için Osmanlı hükümetinden imtiyaz talep etmiştir.
Refah ve servet için...
Padişah Abdülaziz, ülkenin bayındırlığının sağlanacağını, artacak ticaret ile büyük servetler elde edileceğini, yerel halkın refahının artacağından, demiryolunun yapılmasına izin vermiştir. Hattın yapım imtiyazı, 1863'de İngiliz şirketi adına Edward Price'e verilmiştir. "Smyrna - Cassaba Railway Company" adıyla bir şirket kurulmuştu. Kumpanya 1864'te yapım çalışmalarına başlamıştır. Yeni hattın başlangıcı Çorakkapı (Basmane) olacaktı. Demiryolu Kervan Köprüsü, Hilal (eski adı İstavroz), Halkapınar, Bayraklı, Karşıyaka, Menemen istikametinde körfezin kuzey kıyılarını geçtikten sonra Manisa'ya dönecek, oradan da Kasaba'ya varacaktı.
Can damarı Halkapınar'dı
Demiryolu inşası kentin mekansal yapısında değişim yaratacaktı. Öncelikle Çorakkapı'da büyük bir gar binası, depolar ve atölyeler inşa edileceğinden kumpanya önemli miktarda araziye ihtiyaç duymaktaydı. Bunun için hükümet Çorakkapı civarında yirmi bin metrekare, Diana Hamamı (Halkapınar) civarında ise yaklaşık on bin metrekare araziyi şirkete tahsis etmiştir.
Demiryolu hattının başlangıç noktası konutların ve hanların yoğun olduğu ve İzmir'in geleneksel karayolunun geçtiği bir bölgeydi. Basmane Garı'nın inşa edildiği yer, bir anlamda Türk, Ermeni, Yahudi ve Rum mahallelerinin bileşkesi konumundaydı. Yoğun yapı dokusu nedeniyle istasyona indirilecek malların Kemeraltı çarşılarına, hanlara ve Gümrük'e ulaştırılmasında sıkıntılar yaşanabilecekti. Bunun için şirket iki projeyi daha hayata geçirmek istiyordu. İlki Basmane Garı'ndan Gümrük'e yol açılarak, malların kıyıya tramvayla götürülmesiydi. İkincisi ise, İzmir'in o tarihlerde rıhtımı olmadığı için gemilerle yurtdışından gelecek malların kente aktarılması için Halkapınar kıyılarına bir iskele inşa etmekti.
İzmir-Manisa hattı
Demiryolu şirketi Ege'nin içlerinden ve yurtdışından gelecek malları en kısa sürede pazarlara ve Gümrük'e ulaştırmayı hedefliyordu. Bu hedefleri de kentin mekanında değişimlere neden oluyordu. Şirket, ek projelerinin bir kısmını başarabilmişti. Halkapınar iskelesi hiç yapılamazken, Basmane Garı'ndan Gümrük'e açılacak yol 1940'larda tamamlanabilmiş ve Fevzi Paşa Bulvarı adını almıştır.
Kasaba demiryolunun inşaatı, çok hızlı ilerlledi. Hattın ilk etabı olan 66 kilometrelik İzmir-Manisa hattı, 1865, 27 km'lik ikinci bölüm olan Manisa-Kasaba hattı 1866'da görkemli bir açılış töreni düzenlenmişti.
Bornova'yı değiştirdi
İzmir - Kasaba demiryolu hattı İzmir'in kentsel gelişiminde etkili olmuştur. İmtiyaz mukavelesi gereği şirket Bornova'ya ek hat açmak zorundaydı. Sonunda şirket Halkapınar istasyonundan açılan ek bir hat ile Bornova'yı 1865 yılında İzmir'e bağlamıştır. İzmir'deki İngiliz kolonisinin görkemli köşkler kurarak yaşamaya başladıkları bu önemli yerleşim birimi demiryoluna sahip olunca, kısa bir sürede değişim ve gelişime sahne olmuştur.
İşletmeye açılan demiryolu, körfezin kuzeyinin gelişmesine de zemin hazırlamıştır. 1865 yılında işlemeye başlayan İzmir - Manisa postası, Bayraklı'yı bir yerleşim birimi haline getirirken, küçük bir köy konumunda olan Karşıyaka'nın büyüyüp gelişmesini sağlayarak, burada kentsel bir yaşantının kurulmasına vesile olmuştur.
Geçtiği yere hayat verdi
Demiryolu geçtiği her yere canlılık katıyordu.
Kumpanya, proje teklifindeki sorumluluklarını adım adım yerine getiriyordu. Kasaba - Alaşehir hattının inşasına 1872'de başlanmış,1875'te açılmıştı. Şirket, Manisa-Soma hattını 1891'de tamamlamıştı.
Osmanlı yönetimi, 18'inci yüzyıldan itibaren dış politikasında "denge diplomasisi" uygulayarak, tek bir devletin güdümüne girmekten kaçınmaktaydı. Batı Anadolu'da bütün demiryolları İngilizler tarafından inşa edilmiş ve onlar tarafından işletilmekteydi. İngilizlerin güdümüne girmekten çekinen Osmanlı, 1893'de stratejik nedenlerle, mukavelede saklı tuttuğu satın alma hakkını kullanarak, demiryolu hattını bir Fransız şirketine devretmiştir.
Yeni şirket yatırımlara girişerek, 1894 yılında 252 kilometrelik Alaşehir-Afyon hattının inşasına başlamış ve yolu 1897'de tamamlayarak İç Anadolu'nun İzmir'e bağlanmasını sağlamıştı. Fransız şirketi, İzmir'i Marmara kıyılarına dolayısıyla başkent İstanbul'a bağlayacak Kırkağaç -Soma- Bandırma hattının da inşasına başlamış, yolu 1912'de tamamlayabilmiştir.
1863'de ikinci demiryolu kumpanyası olarak kurulan İzmir - Kasaba şirketi, önce İzmir'in yakın civarını limana bağlamaya çalışmış, yaklaşık 50 yıllık sürede İzmir'in hinterlandını kuzey ve doğu yönlerinde büyüterek 703 kilometrelik bir hatta ulaşmıştı. Demiryolları kısa sürede başta İzmir olmak üzere Ege Bölgesi'nin nüfusunu, kentsel yapısını, iktisadi ve sınai konumunu değiştirmeye yetmişti.
ege@milliyet.com.tr
|
|
|
|
Sık Kullanılanlara Ekle
Açılış Sayfası Yap
İletişim
Business
Haber İndeksi
Arşiv
Haberci
Üyelik
