|
 |
|
|
Kırgızistan, Azerbaycan, Özbekistan
UKRAYNA gibi Azerbaycan'da da halk hareketleri, hatta darbeler ve kargaşalar yaşandı ama kitlevî tahribat ve yağma görülmedi.
'Türk cumhuriyetleri' dediğimiz coğrafyada, çok büyük kültürel ve sosyal farklar vardır.
Azerbaycan'da ve ikinci olarak da Türkmenistan'da "Türk" kavramı sıcak bir kabul görür. Bunun en önemli sebebi kökendeki Oğuz kavminden gelen dil kolaylığı ile mesela Selçuklular dönemi gibi, ortak bir tarih kesitine de sahip olmamızdır. Rahmetli Faruk Sümer'in "Oğuzlar" adlı başeseri, Anadolu gibi, Azerbaycan ve Türkmenistan tarihleri için de çok önemlidir mesela...
Kıpçak kavminden gelen cumhuriyetlerle dil ve tarih ortaklığımız daha sınırlıdır. Son yüzyıla kadar göçebe kalmış olan Kırgızlarda da derin bir medeniyet tarihine sahip olan Özbeklerde de Türk kavramı bir "aidiyet"ten ziyade bir akrabalık duygusunu ifade eder.
Haklı olarak herkesin birinci kimliği, kendi ülkesinin kimliğidir.
***
GOOGLE adlı internet sitesinde araştırdım; Azerbaycan İlimler (Elmler) Akademisi'nin adının geçtiği tam 146 bin 'giriş' var; bu kadar İngilizce metinde adı geçiyor yani...
Kırgızistan Bilimler Akademisi'ne baktığınızda bu sayı, 97 bine düşüyor.
İkisi de Sovyet sistemine göre kurulmuş ama kaliteleri farklı. Akademisyen üye sayısı Azerbaycan'da 2 bin, Kırgızistan'da 133 mesela...
Akademi Azerbaycan'da 1946'da kurulmuş ama Sovyetler'den önce de Azerbaycan'da ciddi bir bilim ve kültür birikimi vardı; hatta Azerbaycanlı düşünür Hüseyinzade Ali ve iktisatçı Musa Akyiğitzade'nin Gökalp'i ve genç Mustafa Kemal'i etkilediğini biliyoruz. Üstelik Azerbaycan Anadolu'dan da önce şehirleşmesini tamamlamıştı; petrol sayesinde...
Kırgızistan İlimler Akademisi, Azerbaycan'dan on yıl sonra 1956'da kurulmuş; Sovyetler'den önce akademik bir faaliyet de yok.
Sebep, dağlık ve kapalı Kırgız coğrafyasının göçebe hayat tarzını 20. yüzyıla kadar devam ettirmiş olmasıdır. Bugünkü sorunlarda da bunun payı büyük.
***
BAZI yorumcular, Kırgızistan'da "Hizbüttahrir Tehlikesi"nden bahsediyor. Evet, 'yerleşik' ve Özbek ağırlıklı güneyde böyle bir grup var. Ama, CNN'de John Hopkins Üniversitesi'nden Özbek asıllı Prof. Alişar Hamidov anlattı; bunlar küçük ve şiddetten uzak bir gruptur, "tehlike" saymak, mübalağadır.
Kırgızistan'da gelenekçi veya modern, radikal veya ılımlı köklü istikrarlı siyasi hareketlerin tutması çok zordur.
Timur'un ülkesi Özbekistan farklıdır. Çok güçlü bir medrese ve medeniyet tarihine sahiptir: İmam Buhari ve Uluğ Bey, bu zengin mirasın iki sembolüdür. Bizde Fatih medresesinde astronomi okutan büyük bilgin Ali Kuşçu da Semerkand'dan gelmişti.
Özbekistan İlimler Akademisi 1943'te kurulmuş, Google'daki 'giriş' sayısı 148 bin!..
Türk kavramına değer veren hareketler de, ılımlısından teröristine uzanan İslamcı hareketler de vardır; sağ veya sol muhalefetin ezici çoğunluğu demokratik niteliklidir.
Netice: Orta Asya'da değişim hem kaçınılmazdır, hem çok risklidir! Göçebe geçmişin izlerini taşıyan kargaşalar, radikal patlamalar, etnik kavgalar muhtemeldir. Değişimin çok iyi yönetilerek başarılması gerekiyor.
t.akyol@milliyet.com.tr
|
|
|
 | Taha AKYOL | | Kırgızistan, Azerbaycan, Özbekistan
UKRAYNA gibi Azerbaycan'da da halk hareketler... | |  | Çetin ALTAN | | Neden geçmişimizi geleceğimizden daha çok seviyoruz?
GEÇMİŞİMİZE sövülmesine, geleceğimize sövülme... | |  | Yasemin CONGAR | | ABD, AB, AKP
"Avrupa ile ABD arasındaki ortaklığın semalar... | |  | Faik ÖZTRAK | | Dünya ekonomisinde yumuşak iniş ve AB
AB devlet başkanları ve başbakanları geçtiğim... | |  | Hasan PULUR | | Böyle okura böyle yazar...
OKURLAR hem velinimetimiz, hem de gözümüz kul... | |  | Ece TEMELKURAN | | Adaya atılan kadınlar
Kadınlar, rüyalarla iyileştirirler kendilerin... | |  | Yaman TÖRÜNER | | Bu yıl enflasyon muhasebesi başlıyor mu?
Yaklaşık 10 gün önce, Sermaye Piyasası Kurulu... | |  | Osman ULAGAY | | Putin'e kim 'Şah' diyecek?
Gürcistan, Ukrayna derken şimdi de Kırgızista... | |  | Güngör URAS | | Turkcell ile iş bitmiyor
Turkcell'in yabancılara satılacağı duyulunca,... | |
|
|
Sık Kullanılanlara Ekle
Açılış Sayfası Yap
İletişim
Kariyerim
Haber İndeksi
Arşiv
Haberci
Üyelik
Bülten
