|
İlk karikatürler
Tılsımlı bir sanattır karikatür. Bir iri burunla, iki uzun bacakta De Gaulle'ü görürsünüz; bir küçük siyah bıyıkla, bir tutam saç perçeminde Hitler'i. Kendilerini, boyuna toplumun karşısına diken kişilerin fizyonomilerindeki en belirgin yönleri, birkaç çizgiyle simgeleştiriverir sanatçı...
Bazen parmağını uzatmış nutuk söyleyen silindir şapkalı bir şiş göbek, demagog bir politikacı soyutlaması olur; bazen kendi beyni içine hapsedilmiş koca gözlüklü sıska bir kişi, fikirlerini açıklama özgürlüğünden yoksun kalmış bir aydın tipi...
***
İnsanlığın tarihi kadar eskidir karikatürün tarihi de:
Eski Çin uygarlıklarıyla, Hint uygarlıklarında tapınaklara kadar girmişti karikatür. İnsanlığın erdemli ve erdemsiz yönlerini, en açık aşk sahnelerinde yansıtıyordu bu karikatürler...
Özellikle Hintlilerle Mısırlılar, çizdikleri karikatürlerde duygulara da, kişisel biçimler veriyorlardı. Açık saçık gerinen bir kadına saldıran, canavara benzer bir erkek, şehveti anlatıyordu; boynu bükük genç bir kız, masumiyeti...
Ve bütün bu azgınlıklar, kötülükler, uysallıklar, iyilikler; kadın-erkek ilişkilerinin panoraması içinde yer alıyordu.
***
İtalya'da Torino Müzesi'ne gidenler, Mısır papirüsleri üstüne çizilmiş harp çalan bir eşek, lir çalan bir yılan, dümbelek çalan bir timsah ve çifte flüt çalan bir maymun resmini görerek, Mısırlıların karikatür anlayışında nereye kadar varmış olduklarını saptayabilirler. Kim bilir, belki de üstü örtülü siyasal bir hicivdi Mısırlıların yaptığı bu karikatürler ve o devrin politika orkestrasını canlandırıyordu.
Çünkü yine Londra'daki British Museum'da bulunan Mısır papirüslerinde, kasten gayet korkunç çizilmiş firavunlara rastlıyoruz.
***
Eski Yunan da karikatürde çok ileriydi. Tanrıların karikatürle rezilini çıkaran sanatçılar vardı.
Zeuxis adlı ünlü eski bir Yunan karikatüristinin, kendi yaptığı ihtiyar bir kocakarı karikatürüne bakarken; kahkahalarını bir türlü zaptedemeyerek gülmekten öldüğü söylenir.
***
Milattan yüzlerce yıl önce yaşamış Amerika yerlileri de, taşlar üstüne korkunun karikatürünü yapmışlardı. Bunlar dili insan kolu uzunluğunda olan yılanlarla, pençelerindeki tırnaklarda küçük insan gözleri olan vahşi hayvanlardı.
***
Yakın tarihlerde, Moğolistan'da vaktiyle ağaç kabuklarına kazınmış insan vücutlu yılanlar bulundu.
Eski Roma'da da karikatür çok yaygındı. Üç yüze yakın karikatür çıkmıştır Pompei kazılarından...
***
Eski çağın büyük tarihçisi Pline; Antiphile adında bir ressamın, devrindeki kudretli bir siyasetçinin karikatürünü yaptığı için, cezalandırıldığını yazıyor. Kudretli siyasetçi, karikatürünü görünce küplere binerek:
- Beni maskaraya çevirmiş kerata, cezasını hemen verin, demiş.
Tarihte siyasetçi gazabına çarpılmış ilk karikatüristin, işte bu Antiphile olduğu söyleniyor.
***
Florenzo del Pavi adındaki eski bir İtalyan ressam da, boyuna elma ağaçları çizer, yalnız dalların uçlarına elma yerine kadın başlarıyla erkek başları koyarmış.
- Niye böyle yapıyorsun, diye sormuşlar.
- Elmaların da, insan başları kadar değerli ve onlar kadar beyin sahibi olduğunu kanıtlamak için, demiş.
Demek ki, gitgide elma, kabakla yer değiştirmiş karikatür sanatında.
***
Yine eski toplumlardaki destanların da, bir tür sözlü karikatürler olduğunu iddia edenler var.
Büyük yazar Selma Lagerlöf:
- Ülkemizdeki doğaüstü masallar, daha önce adsız sanatçılar tarafından taşlarla ağaçlara çizilmiş resimlerdi. Bu karikatürleri dile getirerek anlatan kişiler, yavaş yavaş bunların masallaşmasını sağladılar, diyor.
Erasmus'un ölmez yapıtı "Deliliğe Övgü"yü de, yakın dostu Holbein şahane bir karikatür dizisiyle bir kat daha yüceltmişti.
***
Ama günümüz karikatürünün gerçek yaratıcısı Leonardo da Vinci'dir. Tablolarındaki kişilerin ayrıca bir de karikatürünü yapardı Vinci. Üstelik öğrencilerine de, rastladıkları kişilerin karikatürlerini yapmalarını salık verirdi. Ve öğrenciler, önemli kişilerin oturdukları evlerin duvarlarına; bu kişilerin gizlice karikatürlerini çizmeye başladıkları için de, epey bir gürültü çıkmıştı o zamanlar...
***
Fransa'da modern karikatürün babası Rabelais'dir. Rabelais "Eğlenceli Düşler" kitabını, oturup bir de karikatürle süslemişti. Aynı zamanda ilk karikatür albümü sayılmaktadır bu yapıt...
***
Özellikle 17. yüzyılda bir karikatür salgını kapladı Avrupa'yı. Siyasetçiler vebadan korkar gibi korkuyorlardı karikatüristlerden. 14. Louis suratını, beygir kafasına benzeterek çizen Hollandalı sanatçılara sövüp sayıyordu.
Richlelieu ise karikatürlerini gördükçe, mide krampları geçirirdi.
***
XVIII. Louis, X. Charles ve Louis-Philippe zamanlarında karikatür, muhalefetin en keskin silahı olmuştu.
Önüne gelen, Louis-Philippe'in başını armut biçiminde çiziyordu. Bir kez de karikatürist Charles Philippon, "armudu" kraliyet arması olarak çizdi. Kral, mahkemeye verdi Philippon'u ama, davayı kaybetti.
Louis-Philippe artık iyiden iyiye sızlanıyor:
- Bu kepazelikler karşısında utancımdan yerin dibine geçiyorum. Beni Seine Nehri'ne atsınlar, daha iyi, diyordu.
***
İngiltere'de Hogarth, İspanya'da Goya, karikatürün büyük şaheserlerini yaratmışlardı.
Bazı büyük romancılarla, ozanlarda da, karikatür çizmeye karşı büyük yatkınlık görülüyordu.
Baudelaire, Merimee, Theophile Gautier, Victor Hugo ve özellikle Alfred de Musset, yazar-karikatüristlerin başında geliyorlardı.
Ayrıca Alfred de Musset, günümüzde pek moda olan resimli bantların da ilk yaratıcısı olmuştu.
Not: 21 yıl önce yazılmış bir yazı... "1,2,3,4,5,6,7,8,9,10"dan...
c.altan@prizma.net.tr
|
|
Sık Kullanılanlara Ekle
Açılış Sayfası Yap
İletişim Kurumsal
Emlak
Haber İndeksi
Arşiv
Haberci
Üyelik
Bülten
