|
|
|
 |
|
|
TÜRKİYE'DE LATİN HARFLERİYLE İLK LÜGAT, ANCAK 1945'TE YAYIMLANDI.
Sözlük yahut lügat
Kelimeleri izlemek kültür tarihimizi izlemektir... "Kubbealtı Lugatı"nda 'hürriyet' kelimesi 17 satır ile açıklanmış. Türk Dil Kurumu yayını "Türkçe Sözlük"ün 10. baskısında 'hür' kökünden gelen 9 kelime var. Yani, dilimizde hürriyet / özgürlük kavramları zenginleşiyor.
Taha Akyol - Deneme
Çiğnemik" diye bir kelime duydunuz mu? Ben de hiç duymamıştım. Üstad Şemseddin Sami'nin 1899 basımlı "Kamus-ı Türki"sini karıştırırken gördüm. Şöyle yazıyor: "Çiğnemik: Bazı vâlide ve dadıların kendi ağızlarında çiğnedikten sonra çıkarıp küçük çocuklarına verdikleri yemek. Çocuğa çiğnemik vermek hem nezafet hem sıhhat noktai nazarından pek muzır bir âdettir."
Üstad Şemseddin Sami, bu adetin temizlik ve sağlık bakımından pek zararlı olduğu uyarısını yapmadan geçememiş.
Ali Seyyid Bey'in 1914'ten itibaren yayımlanmış "Kamus-ı Osmanî"sine baktım. 'Çiğnemik' kelimesi yok! Atladı veya fark etmedi mi acaba? Yoksa, Şemseddin Sami'yi okumuş olan Osmanlı yüksek sınıfları bu adeti terk etti, kelime de kullanımdan mı düştü? Her neyse, bugün böyle bir âdet de, kelime de yok.
Hürriyet ne demek?
Kelimeleri izlemek kültür tarihimizi izlemektir... Mesela 1960'larda 'özgürlük'e dönüştürülen 'hür, hürriyet' kelimelerine tarih boyunca nasıl anlamlar vermişiz?
'Hürriyet' ne demek?
Şemseddin Sami, 1899: Hür: c. (çoğulu) Ahrar. Köle ve esir olmayan, kendi nefsine malik ve istediği hareketi icrada muhayyer olan, âzâde.
Ali Seyyid, 1914: Hür: Köle, esir olmayan.
Hürriyet: Azadelik, serbestlik.
Daha ilgi çekici olan, Ali Seyyid Bey'in lügatine 1921'de yaptığı ilavede 'hürriyet' kelimesinin anlamlarının zenginleştirmiş olmasıdır:
Hürriyet: Esir olmamak, cariye olmamak, serbestlik, azadelik. Kavâninden ayrı bir şey ile mukayyet olmamak... "Ne yar can etmişsek âh ey dîdâr-ı hürriyet".
Hürriyet-i vicdaniye: İnsan mezbehî intihabında hür olmak.
Hürriyet-i kelam: Kanun ve âdap dahilinde her istediğini insanın söyleyebilmesi. "Hürriyeti hudud-ı vatandan çıkardılar, hürriyet isteyenleri zincire saldılar."
Günümüzde yayımlanmış en iyi Türkçe sözlüklerden biri olan "Kubbealtı Lugatı"nda 'hürriyet' kelimesine tam 17 satır açıklama verilmiş. 'Özgür, özgürleşmek, özgürleştirmek, özgürlük, özgürlükçü' kelimeleri de var.
Türk Dil Kurumu'nun bugüne kadar yayımladığı en geniş sözlük, "Türkçe Sözlük"ün yeni çıkan 10. baskısıdır. 'Hür' kökünden gelen dokuz kelime var. 'Özgür' kelimesinin 7 anlamı belirtiliyor. Bu kökten türemiş 11 madde başlığı yer alıyor.
Demek ki, dilimizde hürriyet / özgürlük kavramları giderek zenginleşiyor.
Tarih romantizmi
Başbuğ ne demek?
Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, 1899:
"Başbuğ: Asâkir-i gayr-i muntazama kumandanı".
Muntazam olmayan askerlerin kumandanı yani . ..
Tek Parti devrinde Ebedi Şef Atatürk'e ve Milli Şef İnönü'ye 'başbuğ' diye hitaplar olduğu için, o günkü tarih romantizmi içinde, kelime daha olumlu bir anlam kazanıyor.
"Büyük Türkçe Sözlük"ün yazarı D. Mehmet Doğan'ın "Bir Lugat Bulamadım" adlı kitabında okumuştum... Politik şartlara göre, Türk Dil Kurumu bakın 'başbuğ'un anlamlarını nasıl değiştirmiş:
Türkçe Sözlük , 1945: Başbuğ: Yurdun bütün kara, deniz, hava ordularını komutası altında tutan en büyük komutan.
Türkçe Sözlük, 1959: Başbuğ: Başkomutan
Türkçe Sözlük, 1983: Başbuğ: 1 - Eski Türklerde başkan, komutan, 2 - Osmanlı İmparatorluğu'nda savaş zamanı başka birliklerden ayırılıp bir araya getirilerek oluşan birliğin ya da milis güçlerinin komutanı 3 - Devlete karşı ayaklananların başı.
1970'lerdeki aşırı kutuplaşma ortamında, TDK'ya o zaman hakim olan sol Kemalist ekip, 'başbuğ' kelimesine böyle üçüncü bir anlam daha vermiş. Kurum, sözlüğün daha sonraki baskılarında bu 3. maddeyi kaldırmış.
Türkçe kıyımı!
Türk Dil Kurumu deyince Türkçe kıyımından bahsetmemek mümkün mü?
1928 Harf devrimi oluyor ve İsmet Paşa 'Defter'ine not düşüyor: 'Altı ay içinde lugat!' Ama latin harfleriyle ilk lügat ancak 1945'te yayımlanıyor! Türkçe tam 16 yıl sözlüksüz kalıyor. Üstelik Türkçe kıyıma uğruyor. Şemseddin Sami'nin lügatında 30 bin, Ali Seyyid Bey'in kamusunda 40 bin kelime vardı. 1945 yayımlanan ilk latin harfli sözlüğümüzde ise 25 bin kelime! İstiklal Marşı'mızdaki bazı kelimeler bile sözlükte 'yok'tu! Korkunç bir dil ırkçılığı yapılmıştı!
Bugün dil ırkçılığı eski taassubunu giderek kaybediyor çok şükür. İşte günümüzde gerçekten zengin Türkçe sözlüklere birkaç örnek:
Ali Püsküllüoğlu, Türkçe Sözlük , 90 binden fazla madde başı ve iç madde.
Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, 2005 baskısı, 64 bin madde başı, 13 bin iç madde.
Kubbealtı Lugatı , 60 bin madde başı, örnekli kullanımıyla 100 bin kelime.
D. Mehmet Doğan, Büyük Türkçe Sözlük , 60 bin madde başı, çok sayıda iç madde.
|
|
|
|
|
Sık Kullanılanlara Ekle
Açılış Sayfası Yap
İletişim Kurumsal
Emlak
Haber İndeksi
Arşiv
Haberci
Üyelik
Bülten
