Kuzey Irak'ın taşı toprağı petrol

Kuzey Irak'ı Türkler inşa ediyor - 4

Serpil Yılmaz

FOTOĞRAFLAR: NAMIK DURUKAN

Çukurova Grubu'na bağlı Genel Enerji ve İsviçre kökenli Addax Petroleum'un kurduğu TTOPCO, Irak Kürdistan yönetimi ile ilk petrol arama anlaşmasını imzalayan şirket. İkincisi ise Pet Holding'e bağlı Petoil. Petrol arama, üretme ve ihracat bağlantılı yatırımlar yapıyorlar.
TTOPCO, bugüne kadar 200 milyon dolar civarında yatırım yaptı. TTOPCO, günde 60 bin varil petrol üretim kapasitesine ulaştı. Bu rakam Türkiye'nin toplam üretiminin üçte birinden fazla.
Türkiye'de üretilebilir petrol rezervinin 270 milyon varil olduğunu belirten kaynaklar, sadece Çukurova'nın alanı Tag Tag bölgesindeki üretilebilir petrol rezervinin 1 milyar varil olduğu yolunda birleşiyor. Kuzey Irak'ın taşı toprağı petrol. Kerkük'ün Babagurgur petrol sahasından geçerken yola kibrit düşse ateş alıyor. Gözümüzle şahit olduğumuz bu gerçek, Osmanlı arşivlerinde kayıtlı. 'Kerkük neden paylaşılamıyor, Irak'ta savaş neden bitirilmiyor?' sorularının cevap anahtarında "petrol" yazması boşuna değil.
Irak Anayasası, Irak Federasyonu'na bağlı bölgelere, petrol gelirlerinden yüzde 17 pay vermeyi taahhüt ediyor. Mayıs ayı içinde parlamentodan geçmesi beklenen yasaya göre, petrol üretimine ortak olan şirketler de gelire yüzde 20 ile 30 arasında değişen oranlarda ortak olacak. Irak'ın bütünlüğünü "temel" alan yasal düzenlemeler, Türkiye'nin de ortak şirketler vasıtasıyla petrol gelirlerinden pay almasına olanak veriyor. Türkiye'ye, Kürt bölgesi hükümetinin uzattığı zeytin dalı, petrol gelirleri.

Türkiye'ye uzatılan zeytin dalı: Petrolden pay

Mayıs ayında parlamentodan geçmesi beklenen Irak Petrol Yasası, Türkiye'nin ortaklıklar sayesinde petrol gelirinden pay almasına olanak sağlıyor


Çukurova'nın petrol rezervleri tespit edilmiş bir bölgede "sondaj" yaptığını söyleyen Pet Holding Yönetim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Güntekin Köksal, "Bu sahaya önceden biz taliptik, ancak kaybedince vazgeçmedik" diyor.
Köksal'ın burada itibarı yüksek. Kürdistan Bölge Parlamentosu'nun açılışına davet edilmişti.
2003 yılında Süleymaniye Pulkanı bölgesinde faaliyet gösteren Pet Prime şirketini kuran, 2005 yılında da Erbil Binbawi ruhsat sahalarında çalışmak üzere A-T Petroleum Company Ltd. ile sondajlarını sürdüren Köksal, "Kerkük petrollerinin yanında, bizimkiler denizde kum tanesi" diyor.
Köksal, Kürt bölgesine gitmeden önce, Türkiye'de ilgili bakanlıklardan ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nden "izin" aldıklarını da anlatıyor.
Petrol aramalarına Azerbaycan ve Kazakistan'da başlayan Köksal, 1991 öncesinde girdiği eski Sovyetler Birliği topraklarında 14 yıl faaliyet gösterdi, yani deneyimi "parasından" önde gidiyordu. Köksal, "Yeni bir dönem başlıyor, asarım-keserim bitti. Silahla değil, ekonomiyle kazanacağımız avantajları görmemiz gerekir. Bu bölgede faaliyetleri olan iş dünyasının da görüşleri alınarak Kuzey Irak stratejisi geliştirilmeli" önerisini getiriyor.
Dağın 1330 metre yüksekliğinde, Binbawi ruhsat sahasına çıkıyoruz. Şoförümüz Barzan 15 yaşındayken 1988-1989 arasında Saddam'ın Kürtlere yönelik "etnik temizlik" hareketi başladığı sırada peşmerge oluyor. Bir yıl kaldığı dağdan inip teknik liseden mezun oluyor. Barzan bir yandan Türkiye'den otomobil yedek parça ticareti yapıyor, bir yandan da aracıyla Petroleum'a çalışıyor.
Mitsubishi marka cipinin teybinde İbrahim Tatlıses'in son CD'si. Cep telefonunda Saddam'ın idam görüntüleri kayıtlı. İdam sırasındaki diyalogları telefonun mikrofonundan duymama gerek yok, Barzan ezberinden sıralıyor: "İki bayramımız var: biri Saddam'ın idamı, öbürü Kurban Bayramı" diyor.

Batman'dan Erbil'e

Türkiye Petrolleri (TPAO) petrol alanında bir okul olduğu, Petoil'de kendini gösteriyor. Köksal gibi grubun üst düzey mühendisleri de TPAO kökenli.
İTÜ'yü 1999 yılında bitiren, Balıkesir doğumlu Gökhan Toprak, sondaj mühendisi ve kule sorumlusu. Üç ay önce Erbil'e gelmiş, hayatı bu petrol sondaj sahasında geçiyor. Baraka konforu yaşıyorlar.
Binbawi'de çalışan 100 kişi içinde Rumen işçiler çoğunlukta, Amerikalı mühendisler de var. Ekrem Sezgin, TPAO'dan 2004 yılında emekli. 2005'in eylül ayında bu sahaya ilk adımını atanlardan. "Süleymaniye'deki sondajı bitirip geldik" diyor. Aldıkları ücretler Türkiye'ye göre yüksek, gurbet katlanılması gereken bir "gerçekten" ibaret.

'Türkiye'ye öncelikli hat açarız'

Erbil'de, Kürt bölgesi hükümeti başbakanı Nehçivan Barzani'nin konutunda görüştüğüm, petrol ve dış yatırım projelerinde "birinci el" olan Başbakanlık Özel Kalemi Sarbaz Hawrami, Türkiye'nin PKK'ya yönelik askeri operasyon olasılığını değerlendiriyor.
Hawrami, "Türkiye ile birlikte PKK ile yıllarca savaştık, bir sonuç alınamadı, sorunu politik yolla çözmeli" önerisini tekrarlarken "Kuzey Irak topraklarında olası bir PKK operasyonundan Erbil etkilenir mi?" soruma, "Savaştan kimse kazanmaz, herkese olumsuz etkisi olur. Küçük veya büyük bir operasyon, bu noktaya gelineceğini düşünmüyorum, macera olur" karşılığını veriyor.
Zengin petrol yataklarını hatırlattığımda ise Hawrami, "Türkiye bizim için önemli ülke.Yeraltı zenginliklerimizi bir koz olarak değil, bu bölge halkının refahı ve mutluluğu için kullanacağız" diyor.
Irak hükümeti kurulurken Doğal Kaynaklar Bakanı olmasına kesin gözüyle bakılan Hawrami, son anda bu koltuğa oturmuyor. Öğrenim ve iş yaşamını İngiltere'de geçiren ve uluslararası petrol piyasasını yakından tanıyan yeğeni Ashti Hawrami bakan oluyor.
Hawrami, "peşmerge" günlerini geride bırakan şık ve bakımlı bir görüntü veriyor. Kolunda altın saati, açık renk takımıyla uyumlu ayakkabısı ve çorabı ile "bakımlı" bir bürokrat. Hawrami sorularımı yanıtlıyor.

Irak Petrol Yasası, Türkiye'nin Kuzey Irak politikasını etkiler mi?
Üzerinde anlaştığımız Petrol Yasası, Irak Anayasası'dır. Petrol gelirlerinin yüzde 17'si, petrolün çıkarıldığı bölgeye verilecek. Böylece Irak'ın petrolü, tüm Irak halkının olacak. Bu da bizim birliğimiz demektir.

Neden petrol arama anlaşmaları imzalayan ilk şirketler Türkiye'den?
Türkiye bizim için öncelikli ve önemli bir ülke. Türkiye ile karşılıklı saygı üzerine kurulu bir ilişkimiz olsun istiyoruz.
Saygı ve öncelik beslememizin ispatı; Türkiye'den buraya 1 milyar doların üzerinde özel sektör yatırımı geldi. Bu her iki taraf için de iyi olur. Bunu gizlemiyoruz. Türkiye'nin bizim için yaptıkları iyilikleri hiçbir zaman unutmuyoruz. 1988'deki "Enfal Hareketi" sırasında ve 1991'deki savaş döneminde Türkiye bize kapılarını açtı. 1990'lardaki ticari yakınlığımız politik olarak da sürdü.

Enerji Bakanı Hilmi Güler, TPAO'nun Kuzey Irak'ta petrol arayacağını açıklamıştı. Varılmış bir anlaşma var mı?
Ankara'ya gittim, TİPİC'den de bir yönetici geldi, bölgeyi gezdi. Petrol Yasası çıktıktan sonra kesinlik kazanacak. Türkiye hükümetinin desteği olursa anlaşma yapılacak.

Irak ile Türkiye'nin petrol anlaşması politik bir konu mu?
Bu politik değil, Petrol Kanunu bekliyoruz. Kürdistan bölgesi, Irak'ın bir parçası olarak Anayasa'da var.

Irak Milli Petrol Şirketi (SOMO) Türkiye'deki şirketlere "Kürt yönetimiyle ilişkiye geçin" dedi, Devlet Bakanı Kürşad Tüzmen de "Bizi muhatap olmaya zorlayamazsınız" açıklamasını yaptı. Zorlama var mı?
Kimse bir zorlama yapmıyor. Irak halkının yüzde 80'inin oyunu alarak çıkan anayasa bir belgedir. Her zaman diyorlar ki, "Irak halkının iradesine saygı gösteriyoruz".

Petrolünüzü dış piyasaya nasıl göndereceksiniz?
Basra petrolü nasıl gidiyorsa öyle. Uluslararası hat var, oradan gidecek. Türkiye isterse yeni bir hat yapabiliriz. Önceliği Türkiye'ye veririz.

100 bin varilin 30 bini petrol şirketine

Petrol Yasası'na göre, Irak üretim miktarına göre petrol arayan şirketlerle geliri paylaşıyor. Örneğin 100 bin varil petrol bulunduysa, bunun 30 bin varilinden elde edilen gelir, üretici şirkete veriliyor. Üretim miktarı 100 bin varili geçince, özel şirketin alacağı pay yüzde 20'lere kadar düşüyor. Irak Petrol Yasası'nın bazı maddeleri şöyle:
Madde 108: Irak'ta bulunan petrol ve doğalgaz, çeşitli bölge ve vilayetlerde yaşayan bütün Irak halkınındır.
Madde 109: Federal hükümet, mevcut yataklardan petrol ve doğalgaz çıkarılmasını bölge hükümetleri ve vilayetlerle eşgüdüm yaparak sağlar. Bunlardan elde edilen gelir, ülke sathının tamamında yaşayan nüfusa, her bir vilayetin nüfus büyüklüğüne göre taksim edilir.
Madde 110: Gümrüklerin yönetimi ve düzenlemeleri bölgesel hükümetlerle eşgüdüm sağlanarak yapılır. Bu husus yasayla düzenlenir.
Madde 113: Kürdistan bölgesinin mevcut makamları federal bir bölge olarak kabul edilir.
Madde 137: 1992 yılından bu yana Kürdistan bölgesinde çıkarılan yasalar yürürlükte kalmaya devam eder. Mahkeme kararları ve ticari sözleşmeler dahil olmak üzere, Kürt bölgesi hükümetinin aldığı kararlar bölgesel yasalar tarafından belirlendiği şekilde değiştirilmedikçe ve anayasayla çelişmedikçe yürürlükte kalmaya devam eder.

YARIN: Raflar Türk mallarıyla dolu