Cafe
Anayasa böyle değişiyor
Gökçer Tahincioğlu - Ankara
AKP'nin hazırlattığı ve büyük tartışma yaratan anayasa taslağında, mevcut anayasadaki 'devletin bölünmez bütünlüğü' ile 'laiklik' düzenleri konularında çok önemli değişiklikler yapıldı. Kritik maddeler ve düzenlemelerin karşılaştırmalı dökümü şöyle:
BAŞLANGIÇ (LAİKLİK)
1982 Anayasası
...Hiçbir faaliyetin devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihi ve manevi değerlerinin, Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılapları ve medeniyetçiliğinin karşısında korunma göremeyeceği ve laiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının, devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı...Taslak metin
...İnsan haklarına ve hukukun üstünlüğüne dayanan demokratik ve laik cumhuriyetin kurum ve kurallarını düzenleyen bu Anayasayı, egemen irademizin ve cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün çağdaş uygarlık hedefi ile ebedi barış idealine olan bağlılığımızın ifadesi olarak kabul ve teyit ederiz.Yorum:
Taslağın gerekçesinde, "başlangıç" bölümünün anayasal düzene yapılan müdahaleleri haklılaştırma" işlevi gördüğü belirtilerek, bu bölümün Anayasa metnine dahil olmadığı vurgulandı. Mevcut Anayasa'da bu bölüm metnin parçası sayılıyor. Başlangıç bölümünde, 1982 Anayasası'nın "otoriter" ruhunun hukuk devleti kavramına dayanan tanımla değiştirildiği savunuluyor.MADDE 2 (LAİKLİK)
1982 Anayasası
Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.Taslak metin
Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına dayanan, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.Yorum:
"Huzur, dayanışma" gibi ifadelerin çıkarılması, bunların soyut ifadeler olmasına dayandırıldı. Taslağın gerekçesinde laikliğin devlete ve bireye hitap eden iki yönü bulunduğu belirtilirken, laiklik odaklı eleştiriler 1982 Anayasası'nın gerekçesindeki ilgili bölümlere yer verilerek aşılmaya çalışıldı.MADDE 3 (DİL)
1982 Anayasası
Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir...Taslak metin
Türkiye Cumhuriyeti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Resmi dili Türkçedir.Yorum:
Devlet yerine, cumhuriyet ifadesi konulurken, bölünmez bütünlüğün "çeşitlilikte birlik" anlamına geldiği, farklılıkları dışlama ya da bastırma gerekçesi olarak kullanılamayacağı vurgulandı. "Resmi dil" ifadesiyle Kürtçenin kamu hizmeti dışında kullanımı anayasal güvenceye alındı.MADDE 13 (HAKLAR)
1982 Anayasası
Temel hak ve hürriyetler ... ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar ... laik cumhuriyetin gereklerine aykırı olamaz.Taslak metin
Temel hak ve hürriyetler ... ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.Yorum:
Anayasa'nın diğer genel hükümlerinde olduğu gibi taslağın bu maddesinde de "laik cumhuriyetin gerekleri" kavramı çıkarıldı.MADDE 14 (HAKLAR)
1982 Anayasası
...Hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı, ...demokratik ve laik cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz...Taslak metin
(Alternatif 1): Anayasa hükümlerinden hiçbiri, temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesine...imkân verecek şekilde yorumlanamaz. (2. alternatifte mevcut metin önerildi.)Yorum:
Taslağın neredeyse kritik tüm maddelerinde "cumhuriyetin temel nitelikleri ve devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğü" kavramı metinden çıkarıldı. Genel hükümlerden olan 14. maddeden de "bölünmez bütünlük" ve "laik cumhuriyet" vurgusu atıldı. Değişiklik, laikliğin korumasız bırakıldığı gerekçesiyle eleştiriliyor. Taslakta, bu madde yasama dokunulmazlığının istisnası olmaktan da çıkarılıyor. Bu durumda madde nedeniyle haklarındaki davalar süren DTP'li milletvekillerinin yargılaması duracak.MADDE 24 (DİN HÜRRİYETİ)
1982 Anayasası
Herkes, vicdan, dini inanç, ve kanaat hürriyetine sahiptir. 14 üncü madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla ibadet, dini ayin ve törenler serbesttir. Kimse, ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dini inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz. Din ve ahlak eğitim ve öğretimi Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve orta-öğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır.Bunun dışındaki din eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin kendi isteğine, küçüklerin de kanuni temsilcisinin talebine bağlıdır. Kimse, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasi veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. (Son fıkra)
Taslak metin
Yorum:
Din ve vicdan özgürlüğüne yönelik madde, Anayasa'da laikliğin en önemli güvenceleri arasında gösteriliyor. Taslakta, din ve vicdan özgürlüğünün "tek başına veya topluca, alenen veya özel olarak ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak" şeklinde değerlendirilmesi büyük eleştirilere neden oldu. "Topluca, özel ibadet, uygulama ve ayine" açık kapı bırakılmasının, tarikatların yasal zeminde faaliyet göstermelerine ve önlerinin açılmasına neden olacağı ifade ediliyor. Ayrıca, din istismarını yasaklayan maddenin, Anayasa'nın laiklikle ilgili önemli güvencelerinden olduğu belirtilerek, bu maddenin sadeleştirme adı altında değiştirilmesinin, laiklik ilkesinin temelini zayıflatacağı yorumları yapılıyor.MADDE 83 (DOKUNULMAZLIK)
1982 Anayasası
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkında, seçiminden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır; üyelik süresince zaman aşımı işlemez. ...Milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclis'in dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.Taslak metin
...(Yüz kızartıcı suçlardan) ... bir milletvekilinin sorguya çekilmesi ve yargılanması için Meclis'in kararı aranmaz.Hakkında suç isnadı bulunan milletvekili ... dokunulmazlığından feragat edebilir. Ceza davaları Yargıtay'da görülür. Yargılama esasları kanunla düzenlenir.
Yorum:
Yolsuzluk suçları işleyen milletvekilleri dokunulmazlığa sahip olmayacak. Ayrıca, milletvekilleri suçlandığı konuda kendi isteğiyle yargılanabilecek. Milletvekilleri için özel yargılama usulü oluşturulacak.MADDE 118 (MGK)
1982 Anayasası
...Milli Güvenlik Kurulu (MGK); devletin milli güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili alınan tavsiye kararları ve gerekli koordinasyonunun sağlanması konusundaki görüşlerini Bakanlar Kurulu'na bildirir. Kurulun, devletin varlığı ve bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği, toplumun huzur ve güvenliğinin korunması hususunda alınmasını zorunlu gördüğü tedbirlere ait kararlar, Bakanlar Kurulu'nca değerlendirilir.Taslak metin
(Alternatiflerde cumhurbaşkanı ya da başbakanın başkanlık etmesi öneriliyor)MGK, milli güvenlikle ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonun sağlanmasında yardımcı olmak üzere görüşlerini Bakanlar Kurulu'na sunar.
(Alternatif öneri) Bakanlar Kurulu'na milli güvenlikle ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonun sağlanmasında yardımcı olmak üzere MGK kurulur.
Yorum:
MGK, daha etkisiz ve sivillere bağlı hale getiriliyor. Başbakan başkanlığında istişari bir organ haline getirilmesinin, kurula yönelik meşruiyet tartışmalarını sonlandıracağının öne sürüldüğü taslakta, Jandarma Genel Komutanı kuruldan çıkarılıyor. Zorunlu askerlik hizmetinin sürdüğü taslakta, Genelkurmay Başkanlığı'nın Başbakanlık'a bağlı olma hali değiştirilmiyor.MADDE 42 (EĞİTİM HAKKI-TÜRBAN)
1982 Anayasası
...Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, devletin gözetim ve denetimi altında yapılır...Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına anadilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez.Taslak metin
Eğitim ve öğretim, demokratik, laik, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, devletin gözetim ve denetimi altında yapılır... Türkçeden başka dillerde eğitim ve öğretim yapılması ile ilgili esaslar...kanunla düzenlenir.(Alternatif 1) Kılık ve kıyafetinden dolayı kimse yükseköğrenim hakkından mahrum bırakılamaz.
(Alternatif 2) Yükseköğretim kurumlarında kılık ve kıyafet serbesttir.*(Alternatif 2): Din ve inanç hürriyeti, anayasal düzeni din kurallarına dayandırmaya yönelik eylemler biçiminde kullanılamaz. (Son alternatifte mevcut istismar düzenlemesinin korunması önerildi.)
Yorum:
Türban yasağının kaldırılmasını sağlayacak öneriler içeren madde yaşama geçerse, Anayasa Mahkemesi'nin bunun laikliğe aykırı olduğuna vurgu yapan kararları geçersiz kalacak. Kimi hukukçular, önerilerin kamuda türban serbestisine de yol açabileceğini belirtiyor. Taslakta "türban" serbestisi "bireysel tercih imkânı" olarak tanımlanıyor. Mahkemelerde Kürtçe tercüman olanağı sağlayan taslakta Kürtçe eğitime de kapı açılıyor.MADDE 125 (YARGI-YAŞ KARARLARI)
1982 Anayasası
İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır... Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile Yüksek Askeri Şûra'nın kararları yargı denetimi dışındadır.Taslak metin
İdarenin hiçbir eylem ve işlemi yargı denetimi dışında bırakılamaz. Yürütme görevinin yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez.Yorum:
Taslakta ilk kez YAŞ kararları yargı denetimine açıldı. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi'nin kaldırılmasını da öngören taslağa göre, ordudan ihraç edilenler Danıştay'da dava açabilecek. HSYK kararları da yargı denetimine açık olacak. Taslak, Sayıştay'ın "bütçeden pay alan tüm kurumları denetleyebileceğinin" önünü açıyor, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay üyelerinin 9 yıllığına seçilmesini öngörüyor. Gerekçede Anayasa Mahkemesi'nin siyasi partilerin görüşleri doğrultusunda karar verdiği gibi yersiz ithamlardan kurtulması gerektiği vurgulandı. Taslak, Yüce Divan'da Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarının yargılanmasına imkân tanıyor.Sürecek
