Serbest bölgeler tam serbest
4 Haziran 1998
Mustafa ÖZYÜREK
Serbest bölgeler, bir ülkenin ulusal egemenlik sınırları (siyasal sınırlar) içinde bulunmakla birlikte, gümrük sınırları dışında kalan, ülkede geçerli olan dış ticaret ile diğer mali ve ekonomik alanlara yönelik düzenlemelerin tamamen ortadan kaldırıldığı veya kısmen uygulandığı bölgeler olarak tanımlanır. Serbest bölge uygulamasını başarılı bir şekilde gerçekleştiren ülkeler serbest bölgeleri; genel üretimi, ihracatı, döviz girdilerini ve istihdamı artıran, dış ticareti geliştiren, yabancı sermaye ve teknoloji transferini gerçekleştiren ve çeşitli amaçlara yönelik olarak kullanılabilen, ülkenin siyasal sınırları içinde ancak gümrük sınırları dışında kalan çeşitli teşvik ve istisna avantajlarına sahip ticari ve/veya sınai faaliyetlerin yapıldığı alanlar olarak kullanmışlardır.
Serbest Bölgede Vergi Yok
Serbest bölgeler gümrük hattı dışında sayılır. Serbest bölgelerde vergi, resim, harç gümrük ve kambiyo yükümlülüklerine dair mali mevzuat hükümleri uygulanmaz. Türkiye'deki tam ve dar mükellef gerçek ve tüzel kişilerin serbest bölgedeki faaliyetleri dolayısıyla elde ettikleri kazanç ve iratlar, Türkiye'nin diğer yerlerine getirildiğinin kambiyo mevzuatına göre belgelendirilmesi halinde de, gelir ve kurumlar vergisinden muaftır.
Ancak, bu bölgelerden getirilen ve tam mükellef kurumların hesaplarına dahil edilen kazançların, tam mükellef kurumun ortaklarına dağıtılması halinde, kâr dağıtımı sayılır ve vergi alacağı hesaplanarak beyan edilir. Çünkü istisna sadece kaynağa tanınmaktadır. Serbest bölge ile Türkiye arasında yapılan ticaret ithalat ve ihracat hükümlerine tabidir. Türkiye'den serbest bölgeye yapılan mal ve hizmet ihracatı katma değer vergisine tabi değildir.
Serbest Bölgelerden Beklenenler Gerçekleşti mi?
1996 yılı sonu itibariyle Türkiye'de faal olan 8 serbest bölge bulunmaktadır. Bu bölgelerde 28.02.1997 tarihi itibariyle 257'si yabancı olmak üzere toplam 1365 firma faaliyet göstermektedir. Faal olan serbest bölgeler yaklaşık 11.000 kişilik istihdam yaratmıştır.
Serbest bölgeler ile Türkiye arasında yapılan ticaret toplam ticaret hacminin %30'unu oluşturmaktadır. Serbest bölgelerin asli amacına isabet eden kısım yani bölgeden yurt dışına yapılan ihracat ise toplam ticaret hacminin %16'sına tekabül etmektedir. Bu veriler dikkate alındığında beklenenin gerçekleşmediği söylenebilir.
Serbest Bölgeler Türkiye'yi Vergi Cenneti Yapıyor mu?
Serbest bölgelerde vergi olmadığı gibi buralarda elde edilen kazanç ve iratlar Türkiye'ye getirildiğinde de vergi alınmamaktadır. Serbest bölge rejiminin sağlıklı işlemesi ciddi bir gümrük uygulaması gerektirmektedir. Gümrük denetimi sağlıklı yapılmadığı zaman serbest bölgeler tam bir vergi planlaması bölgesi haline gelmektedir.
Serbest bölgede faaliyet gösteren bir firma yurt içinde firma merkezi ile kurduğu mekanizma yoluyla bir vergiden kurtulma ağı kurmaktadır. Örneğin yurt içindeki firma daha az vergi ödemek istiyorsa, kendi stoklarında bulunan malı düşük kâr marjları ile serbest bölgedeki firmasına ihraç etmektedir. Bu ihracat dolayısıyla Türkiye'deki firma KDV iadesi almaktadır. Giden bu mal serbest bölgede belli bir süre bekledikten sonra, yüksek fiyatlarla yeniden ithal edilmektedir. Bu mekanizma ile yurt içindeki firmanın maliyetleri yükselip kârı düşmektedir. Serbest bölgede bulunan firmanın ise olağanüstü kârı oluşmaktadır. Serbest bölgeden elde edilen kazançlar vergi dışı olduğundan, bu durumun firma açısından bir sakıncası olmamaktadır.
Ayrıca serbest bölgeler ile Türkiye arasında yapılan ticarette bol miktarda sahte fatura kullanımı olduğu saptanmıştır. Yukarıda yer alan istatistikler incelendiğinde Türkiye ile serbest bölgeler arasında yapılan ticaretin toplam ticaret hacmi içindeki payının %54 olduğu düşünülürse bu durumun gerçek olduğu kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.
Bu verileri değerlendiren bütün iller, kendi bölgelerinin serbest bölge haline getirilmesini talep etmektedirler. Serbest bölgeler amacına hizmet ettiği ölçüde yararlıdır. Veriler Türkiye'deki serbest bölge uygulamasının amacına hizmet etmeyip vergiden kurtulma mekanizması oluşturduğunu göstermektedir.
|
|
|
|
