“Fotoğrafını hiç çekemediğim Şehzade rüyalarıma girdi”

“Türkiye’nin Kelebekleri” kitabının yazarı kelebek gözlemcisi Ahmet Baytaş: “Fotoğrafını çekemediğim kelebekler oldu. Mesela Van’da Şehzade diye bir kelebek var. Beş kere gördüm ama fotoğrafını hiç çekemedim. Şehzade rüyalarıma bile girdi”

“Fotoğrafını hiç çekemediğim Şehzade rüyalarıma girdi”

Cüce Zıpzıp, Güzel Sevbeni, Küçük Yalancı Apollo, Çokgözlü Mavi... Bunlar ülkemizde yaşayan bazı kelebek türlerinin adları... Peki bunlar gibi diğer ilginç kelebek türleri hakkında nereden bilgi alabiliriz? Ahmet Baytaş‘ın “Türkiye’nin Kelebekleri” kitabından...
Yıllardır Amerika’da yaşayan, New Jersey Montclair Eyalet Üniversitesi’nde ekonomi profesörü olan Baytaş 1980’lerin ortasında başladığı kuş gözlemciliğine 1999’da Artvin’e yaptığı bir seyahat sonrasında kelebek gözlemciliğini de ekledi. “O günlerde Türkiye kelebekleri için hazırlanmış bir rehber yoktu, var olan Avrupa rehberlerinde de gezerken gördüğüm bazı türler yer almıyordu” diyen Baytaş, kitabını yazmak için dağ bayır demeden Türkiye’yi dolaştı. Sekiz yılın sonunda Türkiye’de yaşayan 350 kadar türe ait 777 kelebek fotoğrafını, bu kelebeklerin uçuş süreleri, yaşam alanları ve yedikleri bitkilere ilişkin bilgileri içeren kitabın önce İngilizcesi geçen ay da Türkçesi basıldı. 

Kitabı nasıl hazırladınız? Dağ bayır, elinizde kalem kağıt fotoğraf makinesiyle mi dolaştınız?
 
Kelebek gözlemcileri de aynı kuş gözlemcileri gibi dürbünle, fotoğraf makinesiyle doğal ortamında kelebekleri izler, tanımını yapar, notlar alır. Ben de Türkiye’de dolaştım, kelebekleri anlattım. Genelde senede bir kere Türkiye’ye gelebildim. O ilden bu ile gezdim, fotoğraf çektim. Kitapta yer alan türlerden 250 kadarının 600’e yakın fotoğrafı bana ait. 

Tam fotoğrafını çekecekken uçan kelebekler olmadı mı?
Olmaz mı? O anlar çok feciydi. Mesela Van’da Şehzade diye bir kelebek var. Beş kere gördüm ama fotoğrafını hiç çekemedim. Şehzade rüyalarıma bile girdi.

Siz ilk önce bir kuş gözlemcisiydiniz. Sonra kelebeğe geçtiniz. Kanatlı hayvanları gözlemleme merakınız nasıl başladı?
Tesadüfen. 1980’lerde Amerika’dayken bir parkta yürüyorum... Adamın biri karşısındaki gruba kuşları gösterip bir şeyler anlatıyor. Ben de gruba katıldım. Meğer o dünyaca ünlü bir kuş gözlemcisi ve ressammış. Ertesi gün gidip bir kuş kitabı aldım, sonra ilgim artarak devam etti. Tüm dünyada kuş gözlemcileri daha sonra kelebek gözlemciliğine geçiyor. Ağaçlarda, çimlerde kuşları izlerken kelebeklere de dikkat etmeye başlıyorsunuz. Hatta son dönemde kelebeklerden sonra yusufçuklara da geçiliyor. Ben de birazcık başladım ama artık neye bakacağımı şaşırdım.

Bir yerde çok ve çeşitli sayıda kelebek olması neye bağlı? 
Sulak alanlar, bozkırlar ve bitki türlerinde çeşitlilik olmalı. Türkiye’nin kuzeydoğu, güney ve güneydoğu bölgeleri; özellikle Van, Erzurum, Artvin, Antalya, Ankara illeri çok iyi. Ankara’da 190’a yakın kelebek türü var. Doğu Anadolu da dünyada ılıman iklim kuşağındaki en zengin bölgelerden biri. Batı Anadolu ve Marmara ise çok fakir.    

“Apollo’larımızı toplayıp 5 dolara satıyorlar”

Kelebek koleksiyonculuğu yapanlar için ne düşünüyorsunuz? 
Ben hayatımda hiç ağla kelebek tutmadım. Zaten gözlemciler kepçe kullanmaz. Öldürmek, onları toplamak etik olarak da çok yanlış. Dünyada koleksiyonerlik yüzünden kaybolan kelebek türleri var. 

Kaçakçılıktaki durum nedir?
 
Uluslararası bir yasa veya bunu engelleyebilen bir kuruluş yok. Ülkelerin kendi doğayı ve hayvanları koruma yasaları var. Türkiye’de de yasak. Ama ben bile arazide birkaç defa kaçak olarak kelebek yakalayanlara rastladım. Bizim nesli tehlike altında olan güzelim Apollo’larımızı toplayıp 5-10 dolara satıyorlar. 

Türkiye’de diğer ülkelerde olmayan kaç tür var? 
30-35 tür. Bunları yakalamak için özellikle Türkiye’ye gelenler var. Örneğin Antalya’da nesli tükenme tehdidi altında olan Osmanlı Ateşi kelebeği için ülkeye gelen bir kişi bazen binlerce yakalıyor. Türkiye’de yabancıların kelebek toplaması aslında İçişleri Bakanlığı iznine bağlı. Ama bunu ticari amaçla yapmak zaten yasak olduğundan izin alınmıyor. Arazilere bekçi koymak, bunu yasayla kontrol etmek imkansız. Halkı bilinçlendirmeli. 

Kelebekler Vadisi’ne hiç gittiniz mi?
 
Türkiye’de kelebek ile güve karıştırılıyor. Kelebekler Vadisi’nde yaşayanlar da genelde güve. Medyada da “kelebekler yolları kapattı” diye haberler çıkıyor, onlar da güve aslında. Güvelerin kelebekler gibi antenlerinin ucunda topuz olmaz. 

Kelebeğin ömrünün bir gün olduğu rivayeti doğru mu?
Yanlış. Bir kelebek en az iki hafta, en çok dokuz ay yaşar. Afrika’dan Türkiye’ye her yıl göç eden kelebekler var.


Kelebeklerin bitkilerle ilişkisi
Birçok kelebek (özellikle dişiler) yumurtalarından çıkacak tırtıllarının beslendiği bitkilerin yakınlarında görülür. Örneğin Mor Meşe Kelebeği yalnızca meşe ağaçlarının bulunduğu yerlerde görülür. Çünkü kelebeğin yumurtalarından çıkacak tırtıllar sadece meşe yer.
Çok çeşitli kelebek görmek için çok çeşitli bitkisi olan araziye gitmek gerekir.
Dünyada bilinen 20 binin üzerinde kelebek var. En çok bitki örtüsü zengin olan tropik bölgelerde
yaşıyor. Peru’da 3 bin, Kostarika’da bin civarı kelebek türü bulunuyor.
Türkiye’nin coğrafi yeri ilginç, 10 binin üstünde bitki türü var. Bunların yüzde 30 kadarı sadece bize özgü. Onun için kelebek çeşitliliği de fazla.


Çok Gözlü Mavi


Mor Meşe Kelebeği


Sultan


Osmanlı Ateşi kelebeği Antalya’da bulunuyor. Nesli tükenme tehdidi altında olan kelebeği yakalamak için yurtdışından gelenler var.

21 Eylül 2019 Magazin Bülteni21 Eylül 2019 Magazin Bülteni

İlginizi Çekebilecek Diğer Haberler

Sıradaki Haber