Türkiye ve İran

Türkiye ve İran


ARKADAŞIMIZ Gila Benmayor, üç sosyal bilimciyle görüşmüş; Bernard Lewis, Francis Fukuyama ve Oliver Roi... Üçü de diyor ki:
"Arap dünyası demokratik - laik Türk modeline çok uzak. Buna karşılık, İran daha yakın bir aday." (Hürriyet, 3 Mart 2002)
Can Paker'in evindeki yemekte, George Soros'la sohbet ederken de bu konu gündeme gelmişti. "Din ve devlet işlerini ayıran tek Müslüman ülke Türkiye" denildiğinde Soros bir şerh koymuştu:
- Arap Baas rejimlerinde de din ve devlet işleri ayrı, ama demokrasiye yer yok; 'kapalı toplum' durumundalar.
Soros, toplumların gelişme düzeyinin demokrasi, 'açık toplum' ve özgürlükler gibi kıstaslarla ölçülmesini savunuyor. Bunun da din ve devlet işlerinin ayrılmasını zorunlu kıldığını belirtiyor. Bu açıdan, en gelişmiş Müslüman ülke Türkiye... Soros'a göre de İran ikinci sırada...
* * *
TARİHÇİ Bernard Lewis'in Kemalizme sempatik bakan "Modern Türkiye'nin Doğuşu" adlı kitabı Farsçaya çevrilip İran'da yayımlanmış! Demek ki, İran'da, bütün devrimlerde görülen içe kapanma dönemi etkisini kaybediyor, değişik gelişme modellerine merak duyuluyor!
Teokratik İran'ı demokratik ve laik modele en yakın İslam ülkesi yapan faktör, toplumsal gelişme düzeyidir.
İran'daki reformist kitle hareketi, reformist basın, seçilmiş meclis ve 'muhalif' üniversite hangi Arap ülkesinde mevcut?!
İran rejiminin bir ayağı teokrasidir ve totaliter niteliklidir... Ama halk ayaklanmasıyla kurulan rejimin öteki ayağı "halk iradesi" ve seçimlerdir. Kentleşme, eğitim ve ekonomi gibi toplumsal dinamikler bu "halk iradesi"ni liberalleştiriyor.
İran'da da "atanmış" teokratik ve ideolojik nitelikli bürokratik kurumların tutucu, ama "seçilmiş" kurumların reformcu olması bundandır.
İran bu farklılaşmanın zamanla iç savaşa dönüşmesini istemiyorsa, adım adım liberalleşmek, teokrasiden demokrasiye geçmek zorundadır.
* * *
ARAP ülkelerinde toplumsal gelişme düzeyi düşük olduğu için, totaliter rejimler, başörtüsünü sokakta bile yasaklayan Tunus ve 'peçeli' Suudi rejimleri muhalefetsiz hükmetmeye devam ediyor!
Soros'un asistanı Anthony Richter, birkaç defa İran'a gitmiş. O da "İran'daki toplumsal dinamizmi hiçbir Arap ülkesinde görmediğini, bu dinamizmin İran'ı liberalleşmeye zorladığını" söyledi.
Benmayor'un haberinde, Fukuyama, demokratik ve laik modele İran'dan sonra "ekonomide başarılı olmuş Malezya ve Endonezya'nın" aday olacağını düşünüyor. Yine ekonomik ve sosyal gelişme faktörü...
Bizde de ekonomik ve toplumsal gelişme, Bernard Lewis'in deyimiyle "otoriter ve pederşahi" resmi ideolojiyi ve laikliği liberalleşmeye zorlamıyor mu?
Türkiye'nin "demokratik laik model"i, teorik prensipleriyle doğrudur. Ama yaşadığımız liberalleşme çağında Türkiye'de başörtülüleri"ikinci sınıf vatandaş" sayan, kültürel çoğulculuğu bastıran, hala "atanmışlar"ı "seçilmişler"den üstün kılan kusurlarımız vardır. Bu kusurlarımızdan kurtulabilsek, Türkiye hem daha hızlı gelişir, hem model olma gücünü artırır.