Akdeniz insanı ve misafirperverlik

Bahar Sağbaş - “Akdeniz insanı”nın lafı geçtiği sohbette illaki “misafirperverlik” kelimesi de geçer. Neden Akdeniz insanı yabancılara karşı bu kadar hoşgörülüdür? Bu insan sevgisi nereden gelir?

Aklımı inatla kurcalayan bu gibi soruları cevaplamak için önce bölgelerin iklimlerini karşılaştırarak başladım işe. Akdenizlilerin sıcakkanlı doğası, bölgenin iklimsel koşullarından mı kaynaklanıyordu yoksa başka bir faktörden mi besleniyordu? Sıcak iklim koşullarına sahip bölgeleri incelemeye koyuldum. Elde ettiğim veriler bu tezi doğruluşa da, çürüten örnekler de vardı.

Japonya örneği

Uluslararası olarak “xenophobia” yani “yabancı düşmanlığı” ile eleştirilen Japonya’nın, ağırlıklı olarak ılıman ve tropikal iklim özelliklerine sahip olması bu teoriyi doğrudan çürüttü. Belli ki Akdenizlilerin misafirperverliğinin başka bir kaynağı vardı. Peki, bu kaynak iklim değilse ne olabilirdi? Bu bölgedeki insanları özel kılan husus neydi?

Bu sorulara uzun bir süre kafa yordum ve cevabı sonunda bulmuştum: Toplumsal ahlak. Coğrafi izolasyonu Japonya’yı sadece fiziksel olarak değil, kültürel olarak da kendi kendine yetmeye zorlamıştır. Bu durum, Japon halkının dış yardıma ihtiyaç duymadan, tamamen kendi öz kaynaklarına ve disiplinine dayanan bir hayat felsefesi geliştirmesini sağlamıştır. Bu onların dış dünyayı düşmanlaştırmalarına ve ötekileştirmelerine sebep olmuştur.

Kültürlerin kavşak noktası

Akdeniz ve insanı için tam tersi bir durum söz konusudur. Tarih boyunca İpek ve Baharat yolları gibi stratejik ticaret ağlarının kavşak noktasında yer alan Akdeniz, bu jeopolitik konumu nedeniyle dış dünyaya sürekli açık kalmak zorunda olmuştur. Bu zorunlu etkileşim, Akdeniz havzasını sadece bir ticaret merkezi değil, aynı zamanda farklı kültürlerin, dillerin ve fikirlerin harmanlandığı bir kozmopolit bölge haline getirmiştir. Bu sayede Akdeniz insanı, yabancıyla tanışmayı ve farklılıklara karşı saygılı olmayı bir yaşam biçimi olarak benimsemiştir.

Akdeniz'i diğer bölgelerden ayıran husus tam da budur. Japonya “xenophobia”yı benimserken Akdeniz insanı “xenia”yı benimsemiştir. Kelime anlamı olarak “xenia”, çoğunlukla “yabancı” olarak çevrilen Yunanca “xenos”tan türemiştir. M.Ö. 8. yüzyıl ve öncesine dayanan, kutsal kabul edilen Yunan misafirperverlik anlayışı, bazı kaynaklarda “ksenia” veya “zenia” olarak da geçer.

Bu anlayışa göre bir ev sahibinin evine gelmek isteyen yabancıları yedirmesi, içirmesi ve bu kişilerin evinde konaklamasına izin vermesi gerekir. “Xenia” anlayışına göre misafirin de ev sahibinin de belli sorumlulukları vardır.

Ev sahibinin görevi, misafirini sıcak bir şekilde evinde ağırlayıp onun ihtiyaçlarını karşılamaktır. Misafirinin ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra misafirinin kimliği, nereden geldiği ve nereye gittiği hakkında çeşitli sorular sorabilir; bu aşamaları tamamlamadan önce misafirini herhangi bir şekilde sorgulaması “xenia”nın kurallarına kesinlikle aykırıdır.

Ev sahibi ve misafir ilişkisinde misafirin de uyması gereken belli kurallar vardır. Bunun ilk ve en önemlisi, eve girmeden önce üstündeki silah ve silah olarak kullanabileceği tüm araçları çıkarıp ev halkına teslim etmektir. Bunun dışında misafirin uyması gereken bir diğer husus da ev sahiplerini zora sokacak davranışlarda bulunmamak ve belli bir zaman geçtikten sonra yoluna devam etmektir.

Xenia, güzel ahlaktan ve bir insanın başkasına gösterdiği merhametten kaynaklanır ve çoğu kişi tarafından yasal bir sorumluluk olarak görülürdü.  Xenia kanun tarafından zorunlu tutulmamıştır ancak kültürel olarak benimsenmiş olması onu zamanla sosyal bir zorunluluk yapmıştır. Antik Dönem’in Yunan aileleri tarafından bir zorunluluk olarak görülmesinin ana nedenini Baucis ve Philemon’la ilgili ünlü bir mitte görebiliriz.

Baucis ve Philemon miti

Bu mitin en sevilen uyarlaması şöyledir: Günlerden bir gün “tanrıların kralı” Zeus ve onun oğlu Hermes gezgin kılığına bürünerek Tyana* kentine doğru yol tutarlar. Kente vardıklarında Tyana sakinlerinin onları nasıl ağırlayacaklarını merak eden Zeus, zengin bir adamın kapısını tıklatır ve kapıyı açan ev sahibinden bir günlük ihtiyaçlarının karşılanmasını diler.

Ev sahibi bu isteği reddedince Zeus ve Hermes, kentin diğer sakinlerinden yardım ister. Ancak onlar da bu talebi kabul etmez. Geri çevrilmekten sıkılmış iki tanrı son bir evi daha dener. Onları bu evde yaşlı bir çift karşılar. Evleri küçük ve imkânları sınırlı olmasına rağmen çift, misafirlerinin isteklerini kabul eder ve ikiliyi evlerinde ağırlar. Çiftin misafirperverliğine hayran kalan Zeus Xenios** onları ödüllendirip, diğer kent sakinlerini cezalandırır.

Bu ve buna benzer birçok hikâye Yunan mitolojisinde mevcuttur. Öyle ki Homeros’un eserleri İlyada’sında Troya Savaşı’nın başlamasının nedeni özünde bir xenia ihlalidir; Paris’in, ev sahibi Menelaos’un güvenini suistimal ederek Helen’i kaçırması bu kutsal yasayı çiğnemek anlamına gelir. Odysseia’da ise büyücü Circe’nin, kendisine sığınan misafirleri domuza dönüştürmesi, misafirperverlik geleneğinin en karanlık ihlallerinden biri olarak tasvir edilir.

“Xenia”nın tanrısal boyutu olan “theoxenia” veya “teoksenia” onu Yunanlıların gözünde daha da kutsallaştırmıştır. Yunanca “theos” kelimesi tanrı anlamına gelir, xenia ile birleştirilmesi ile “tanrılara misafirperverlik” yani “theoxenia” olarak karşımıza çıkar.

 Antik Çağ’daki insanların “xenia”ya olan saygısı tanrı korkusundan kaynaklanır. Dönemin tanrı ve tanrıçaları düzenbazlıkları, kurnazlıkları ve gazapları ile meşhurdur. Bir tanrıyı öfkelendirmenin sonucunun ölümden çok daha korkunç bir sona mahkûm edilmek olacağı düşünülürdü. Dolayısıyla ev sahipleri misafirlerini bu kadar sıcak ağırlama ihtiyacı duymuştur çünkü misafirlerinin kılık değiştirmiş bir tanrı olma olasılığı da vardır.

Misafirlere hürmet etmenin ve güzel ağırlamanın öneminin İslam ve Hristiyanlık dinlerinde de vurgulandığını da düşünürsek Akdeniz insanının neden bu kadar “misafirperver” olduğunu rahatça kavrayabiliriz. Akdeniz insanının bugün tüm dünyaca bilinen misafirperverliği, binlerce yıllık bir kültürel birikimin oluşumudur.