Anadolu arkeolojisinin meşalesi Halet Çambel

Heval Bozbay- Türkiye’de arkeolojinin doğuşunda ve modern bir bilim haline gelmesinde sayısız ismin emeği vardır. Bu isimlerden bir liste yapılacak olsa, ilk sıralarda yer alacak kişilerden birisi, hiç şüphesiz Halet Çambel olur. Bilimsel-akademik çalışmaları, kültür mirasına yaklaşımı, disiplinler arası iş birliğine verdiği önem ve çok yönlü kişiliğiyle Halet Çambel, Türk arkeolojisine damga vuran figürlerden biridir. Onun hayatı, Anadolu’nun geçmişini ortaya çıkarmaya ve korumaya adanmış bir serüvendir.

Erken yaşamı ve eğitimi

Halet Çambel, 1916’da Berlin’de, I. Dünya Savaşı’nın adeta tam ortasında dünyaya geldi. Babası Hasan Cemil Bey o sırada Almanya’da askeri ataşe olarak görev yapıyordu. Savaşın ardından emekliye ayrılan Hasan Cemil Bey, 1924’te ailesiyle Türkiye’ye döndü ve milletvekili oldu. Atatürk tarafından Türk Tarih Kurumu Başkanlığı görevine getirilen Hasan Cemil Çambel, Türk Tarih Tezi’nin oluşturulmasında da önemli bir rol aldı. Halet Çambel’in annesi Remziye Hanım ise 1910-11’de sadrazamlık da yapmış olan Berlin Büyükelçisi İbrahim Hakkı Paşa’nın kızıydı.

Bu seçkin ve entelektüel ailede yetişen Halet Çambel, lise eğitimini İstanbul’daki Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’nde tamamladı. Fransız hükümetinden aldığı bursla Paris Sorbonne Üniversitesi’nde 1935-1939’da arkeoloji lisans eğitimi alan Çambel, burada Hititçe, Asurca gibi antik dilleri öğrendi. II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla Türkiye’ye döndü ve 1940’ta Dilbilimci ve Arkeolog Helmuth Theodor Bossert’in asistanı olarak İstanbul Üniversitesi’ne girdi ve doktora çalışmasını 1944’te tamamladı.

Karatepe’nin keşfi

1940’lı yıllarda hocası Bossert ile Anadolu’nun çeşitli yerlerinde araştırmalar yapan Çambel’in bilimsel kariyerinde en bilinen duraklardan biri, kuşkusuz Karatepe-Aslantaş kazılarıdır. Adana’nın (günümüzde Osmaniye’nin) Kadirli ilçesi yakınlarında yer alan bu Geç Hitit yerleşmesini 1946’da hocası Bossert ile keşfederler. 1947’de çok zor şartlarda başlayan kazıları Bossert ve U. Bahadır Alkım ile birlikte yürütürler. Onların ayrılmasından sonra Karatepe’deki çalışmaları 2010 yılına kadar sürdürür.

Karatepe’nin keşfi Anadolu tarihinin yeniden okunması açısından bir dönüm noktasıdır. Burada bulunan çift dilli (Fenikece ve Luvice) yazıtlar, o güne değin çözülemeyen Hitit hiyerogliflerinin okunmasında kritik bir anahtar işlevi görür.

Halet Çambel’in Karatepe’de öne çıkan bir diğer katkısı, yerleşmedeki anıtların yerinde müzeleştirilerek korunması yönündeki ısrarı olur. Kişisel ilişkilerini kullanarak verdiği mücadele sayesinde Karatepe-Aslantaş Açık Hava Müzesi, Türkiye’de ve dünyada bu yaklaşımın ilk örneklerinden biri olarak günümüze kadar gelmiştir.

Güneydoğu araştırmaları

İstanbul Üniversitesi Prehistorya Kürsüsü’nden Halet Çambel ile Chicago Üniversitesi Doğu Bilimleri Enstitüsü’nden (Oriental Institute) Robert Braidwood ve eşi Linda’nın 1963 yılında başlattıkları Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları Karma Projesi hem Türkiye hem de Güneybatı Asya arkeolojisi için dönüm noktalarından biridir.

Robert ve Linda Braidwood, yerleşik yaşam ve tarımın Mezopotamya düzlüklerinde değil, o düzlükleri çevreleyen dağ eteklerindeki ırmak vadilerinde başladığını düşünüyordu. Braidwoodların düşüncesine göre ilk üretimci köy topluluklarının ortaya çıktığı bölgelerden biri de Güneydoğu Torosların, Mezopotamya düzlüklerine bakan güney etekleri olmalıydı. Fırat ve Dicle ırmakları ile sulanan yüksek düzlükler, ilk tarımcı köy topluluklarının yaşamı için ideal koşullara sahipti. Jarmo’da yarım kalan araştırmaları sürdürmek için Güneydoğu Anadolu Bölgesi ümit vadeden bir bölgeydi.

1963 yılında Halet Çambel ile ortak bir şekilde Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları Karma Projesi kapsamında bu bölgede ilk araştırmalar başladı. Proje çerçevesinde Siirt, Diyarbakır, Urfa ve çevresinde sürdürülen kapsamlı bir yüzey araştırmasıyla bölgenin adeta bir tarihöncesi haritası ortaya çıkarılır. Bugün dünya çapında üne kavuşan Göbeklitepe de ilk defa bu araştırmalar sırasında kayda geçirilir ancak çeşitli sebeplerle önemi anlaşılmaz.

Çayönü: Bir arkeoloji ekolü

Projenin asıl meyvesi 1964’te başlayan Çayönü Tepesi kazıları olur. İlk bakışta mütevazı bir höyük gibi görünen Çayönü’nde kazılar ilerledikçe, buranın sıradan bir Neolitik köy olmadığı anlaşılmıştır. Yerleşmede ortaya çıkarılan çeşitli ve zengin mimari kalıntılar ile tarım ve hayvancılığa dair kanıtlar, Çayönü’nün ilk üretimci köy topluluklarından biri olduğunu ortaya koyar. Yerleşimin M.Ö. 10 binlere tarihlenen ilk aşamalarında başlayan basit çiftçi köy yaşamı, 2-3 binyıllık bir süre içerisinde büyük çaplı bir tarım toplumuna dönüşür.

Çayönü araştırmalarının sonuçları, 1970’lerden itibaren uluslararası literatürde geniş yankı bulmaya başlar. Kazı raporları, ilk tarım topluluklarının sosyal ve ekonomik örgütlenmesi, inanç ve ölüm ritüelleri, mimari gelenekleri ve teknolojilerine dair temel bilgi kaynaklardan biri haline gelir. Çayönü böylece yalnızca Neolitik Dönem’in değil, tüm insanlık tarihinin dönüm noktalarından birine tanıklık eden bir yerleşme olarak öne çıkar.

Çayönü kazılarını öncü yapan özelliklerden biri de burada yeni bir arkeoloji anlayışının uygulanmasıyla bir ekol haline gelmesidir. O güne kadar Türkiye’de yürütülen birçok kazı, yalnızca sanat tarihine veya buluntu kataloglamasına dayanırken, Çambel ve Braidwood ortaklığı arkeolojiyi çevresel, ekonomik ve kültürel boyutlarıyla ele alan ilk örneklerden biri olmuştur. Ekipte yer alan jeologlar, botanikçiler, zoologlar ve antropologların araştırmaları sayesinde, Türkiye’de arkeoloji ilk kez doğa bilimleriyle sistemli biçimde buluşmuştur.

1960’lı yıllarda fizik, kimya, biyoloji gibi temel bilimlerde geliştirilen teknikler, Çambel ve Braidwoodların öncülüğünde, ilk defa Çayönü kazılarında uygulama alanı bulabilmiştir. Bu nedenle Güneydoğu Anadolu Projesi, yalnızca yeni veriler değil, yeni bir arkeolojik düşünme biçimi de üretmiştir. Bugün Güneydoğu Anadolu, dünya arkeolojisinin en çok ilgi gören bölgelerinden biriyse, bu büyük ölçüde Çambel ile Braidwoodların açtığı yoldan kaynaklanır.

Halet Hoca’nın mirası…

Halet Çambel’in Türkiye arkeolojisine katkıları yalnızca bu kazı ve araştırmalarla sınırlı değildir. Onun bilimsel yaklaşımı, Türkiye’de arkeolojinin kurumsal temellerinin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. 1960’larda İstanbul Üniversitesi’nde kurduğu Prehistorya Anabilim Dalı, arkeolojiyi yalnızca kazı faaliyeti olarak değil, insanlık tarihini anlamaya yönelik disiplinler arası bir bilim olarak gören yeni bir kuşağın yetişmesini sağlamıştır. Çambel’in Keban Barajı Projesi sırasında başlattığı kurtarma kazıları pratiği ise, Türkiye’de kültürel miras yönetiminin ve arkeolojik koruma bilincinin gelişmesinde dönüm noktası olmuştur.

Bugün Anadolu’nun farklı bölgelerinde çalışan arkeologlar, kullandıkları yöntemlerden, koruma ilkelerine kadar onun genişlettiği yoldan yürümektedir. Halet Çambel, arkeolojiyi yalnızca geçmişin bilgisi değil, geleceğe karşı sorumluluk olarak gören bir anlayışı yerleştirmiştir. Bu yönüyle o, Anadolu arkeolojisinin yalnızca öncülerinden biri değil; düşünsel meşalesini yakan, sonraki kuşaklara yön veren bir figürdür.