Anadolu Selçuklu çini sanatı

Prof. Dr. Timur Bilir - 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu Türk yurdu hâline gelmiş, Anadolu Selçuklu Devleti özellikle 13. yüzyıla kadar Konya, Kayseri, Sivas, Erzurum, Erzincan ve Malatya gibi şehirlerde önemli mimari eserler meydana getirmiştir. Bu eserlerin en dikkat çekici süsleme unsurlarından biri çinidir. Çini; kubbe, mihrap, minare, kemer, tonoz, eyvan ve duvarlarda hem estetik hem de koruyucu amaçla kullanılmıştır.

Büyük Selçuklular Dönemi’nde İran’da gelişen çini geleneği Anadolu’ya taşınmış ve burada yeni tekniklerle zenginleşmiştir. Anadolu Selçuklu çini sanatında sırlı ve sırsız tuğla, tek renk sırlı çini, kabartma çini, mozaik çini, kaşitraş (sahte mozaik), minai ve lüster (perdah) teknikleri uygulanmıştır. Sırlı ve sırsız tuğlalar geometrik düzenlemeler oluşturacak biçimde yatay, dikey ve çapraz yerleştirilmiş, ayrıca kitabeler ve süsleme kuşakları meydana getirilmiştir. Renkli sırlı tuğlalar çini mozaiğin gelişimine temel oluşturmuştur. Yapı dışlarında daha çok sırlı tuğla, iç mekânlarda ise çini tercih edilmiştir.

Selçuklu çinilerinin en belirgin rengi turkuazdır. Bunun yanında kobalt mavisi, mor, siyah ve yeşil de yaygın olarak kullanılmıştır. İlk örneklerde sade kufi yazılar ve geometrik bordürler görülürken zamanla daha karmaşık bitkisel motifler, rozetler ve geometrik örgüler kullanılmaya başlanmıştır.

Minarelerdeki örnekler

13. yüzyılın ikinci yarısında minarelerde sırlı tuğla işçiliği büyük gelişme göstermiştir. Tek renk sırlı çinilerin önemli örnekleri arasında Sivas ve Kayseri Ulu Camileri, Antalya Yivli Minare, Konya İnce Minareli Medrese, Sahip Ata Camii, Sivas Gök Medrese ve Çifte Minareli Medrese bulunmaktadır. Türbelerdeki lahitler de çoğunlukla tek renk sırlı veya mozaik çinilerle kaplanmıştır. Kabartma çini tekniğinde yazılar ve motifler kalıp ya da oyma yöntemiyle kabartma hâline getirilmiş, daha sonra krem, turkuaz, lacivert, mor ve yeşil sırlarla kaplanarak ikinci kez pişirilmiştir. Konya Kara Aslan Kümbeti bu tekniğin önemli örneklerinden biridir.

Mihraplarda mozaik çini

Mozaik çini, Anadolu Selçuklu sanatının en gelişmiş uygulamalarından biridir. Küçük renkli parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulan bu teknik özellikle mihraplarda kullanılmıştır. Geometrik ağlar, rumi ve bitkisel motifler, kufi ve nesih yazılar birlikte değerlendirilmiştir. Konya Alaeddin Camii, Sahip Ata Camii, Sırçalı Mescid, Beyhekim Mescidi, Ankara Aslanhane Camii ve Sivas Gök Medrese mihrapları en başarılı örnekler arasındadır. Bu gelenek Beylikler döneminde de devam etmiş, Beyşehir Eşrefoğlu Camii ve Türbesi mozaik çinileriyle ün kazanmıştır.

Saraylardaki teknikler

Saraylarda ise daha çok minai, lüster ve sır altı teknikleri uygulanmıştır. Minai tekniğinde üç pişirim yapılır; bazı renkler sır altına, bazıları sır üstüne uygulanır. Yedi rengin kullanılması nedeniyle Heft Reng adıyla da anılır. Anadolu’da yalnızca Konya Selçuklu Sarayı’nda örnekleri bulunmuştur. Lüster tekniğinde opak sır üzerine bakır ve gümüş alaşımlı boya uygulanır ve indirgen atmosferde pişirilir. Böylece yüzeyde metalik parlaklık oluşur. Yıldız, haç ve altıgen biçimli levhalar saray dekorasyonunda kullanılmıştır.

Sır altı tekniğinin en önemli örnekleri Kubadabad Sarayı’nda görülmektedir. Buradaki çiniler insan ve hayvan figürleriyle süslüdür. Çift başlı kartal, hayat ağacı, ejder, aslan, kaplan, at, deve, köpek ve çeşitli kuş tasvirleri Selçuklu sembolizmini yansıtır. Bu eserler günümüzde Konya Karatay Medresesi’nde sergilenmektedir.

13. yüzyılın sonlarında Selçuklu Devleti’nin zayıflamasıyla Beylikler Dönemi başlamış, Selçuklu çini geleneği Osmanlı sanatına aktarılmıştır. Böylece Anadolu’daki çinicilik kesintisiz biçimde gelişimini sürdürmüş ve klasik Osmanlı çinisinin temelini oluşturmuştur.

Sonuç olarak Anadolu Selçuklu çini sanatı, teknik çeşitliliği, zengin renk anlayışı, geometrik ve bitkisel bezemeleri, yazı sanatını mimariyle birleştirmesi ve sonraki dönemlere güçlü bir miras bırakması bakımından Türk-İslam sanatının en önemli alanlarından biridir.

Ustaların isimleri

Selçuklu eserlerinde bazı usta isimleri de günümüze ulaşmıştır. Erdişahlı Kerimüddin, Abdülgaffar oğlu Yusuf, Tûslu Mimar Mehmet oğlu Mehmet, El-Benna Tûsî, Ahmet bin Ebubekir, Hasan bin Firuz ve İbn-i Yakup el-Malatî bunlardan bazılarıdır. Bu durum, mimar ve çini ustalarının eserlerini imzaladıklarını ve sanatçı kimliklerinin önemsendiğini göstermektedir.