Batı anadolu’nun prehistorik hafızası: Sinekkaya Mağarası kazıları

Serkan Şahin - Bursa’nın Orhaneli ilçesinde, "Dağlık Bursa" olarak adlandırılan coğrafyada yer alan Sinekkaya Mağarası, yürütülen çalışmalarla Batı Anadolu’nun Paleolitik Çağ kronolojisindeki kritik boşluklardan birini doldurmaya başlamıştır. Anadolu ve Balkanlar arasındaki tarihöncesi kültürel geçişlerin anlaşılması açısından kilit bir noktada bulunan mağara, 2023 yılından itibaren derinleşen araştırmalarla bölgenin yüz bin yıla varan karanlık geçmişine ışık tutuyor.

Araştırma tarihçesi ve jeolojik konum

Sinekkaya Mağarası, Orhaneli ilçesinin yaklaşık 6 km kuzeybatısında, 709 metre rakımlı Buğluk Tepesi’nin yamacındaki kireçtaşı kayalıklar içinde, bir fay kırığına bağlı olarak oluşmuştur. Mağaranın ağzı doğu-güneydoğu yönüne açılmakta olup, üçgen kesitli bir koridorun ardından oval bir galeriye ulaşılmaktadır. Mağaranın arkeolojik önemi ilk kez 2009 yılında tespit edilmiş ancak keşfinden itibaren yasadışı definecilik faaliyetlerinin hedefi olmasıyla dolgusunun yaklaşık yüzde 30’u tahrip edilmiştir. 2023 yılında başlatılan kurtarma kazıları, 2025 yılından itibaren "Cumhurbaşkanlığı Kararlı Kazı" statüsünde devam etmektedir.

Sinekkaya’da defineci tahribatına uğramış karmaşık bir dokuyu çözmek adına oldukça titiz bir metodoloji izleniyor. Çalışmalar başlamadan önce mağaranın mevcut durumu fotogrametrik yöntemlerle üç boyutlu (3B) olarak belgelenmiş ve yüksek çözünürlüklü dijital modeller elde edilmiştir. Kazılar sırasında hem geleneksel 1/50 ölçekli plan çizimleri kullanılmakta hem de dijital belgeleme imkânları en üst seviyede tutuluyor. 

Dolgular, renk ve doku değişimlerine göre ayrılan "Feature" (birim) bazlı kazılmakta, her kova toprak 2 mm’lik hassas eleklerden geçirilmektedir. 2025 yılında ise 10 cm’lik kazı birimleri (XU) takip edilerek her katmanın mutlak kronolojisi için OSL ve Karbon-14 örnekleri titizlikle toplanmaktadır. Bu multidisipliner yaklaşım, sadece taş aletleri değil, sedimanların ve polenlerin de bilgisini korumayı amaçlamaktadır. 

Buluntu grupları: Teknolojik evrim ve hammadde ağları

Sinekkaya’nın yontma taş endüstrisi, Paleolitik teknolojinin Batı Anadolu’daki en kapsamlı arşivlerinden biridir. Mağaranın ana iskân evresini temsil eden Orta Paleolitik Dönem, çekirdeğin önceden tasarlanarak belirli bir formda alet elde edilmesini sağlayan gelişmiş Levallois tekniğiyle karakterize edilir. Sondaj kazılarında façetalı topuklara sahip, merkezcil ve paralel çıkarımlı Levallois ürünleri ele geçirilmiştir. Bütün Kuzeybatı Anadolu’daki yüzey buluntularında Levallois yöntemi asgari düzeyde temsil edilirken, Sinekkaya bu yönteme ait ürünlerin yüksek oranda bulunduğu bir yerdir. Analizler, kullanılan hammaddenin en azından bir kısmının mağaraya kuş uçumu 43 km uzaklıktaki Harmancık, Çakmak köyünden getirildiğini kanıtlamıştır. Mağarada Üst Paleolitik Dönem’e özgü Dufour dilgileri ve Gravettien uçlar tespit edilmiştir. Ayrıca Epipaleolitik Dönem’e tarihlenebilen, avcılık teknolojisindeki uzmanlaşmayı belgeleyen üçgen biçimli "geometrik mikrolitler" de Sinekkaya’da gün yüzüne çıkarılmıştır. Üst tabakalarda ise baskı tekniğiyle üretilmiş düzenli dilgiler ile el yapımı, açkılı Neolitik seramik parçaları bulunmuştur. 

Mağara dolgularından elde edilen kalıntıların büyük bir kısmını küçük memeliler oluşturuyor. Bu mikro-fauna, dönemin iklimi hakkında en hassas verileri sunacaktır. 

Kunduz (Castor fiber), tavşangiller (Lepus), kör fare (Spalax), hamster (Mesocricetus), arap tavşanı (Paradipus) ve çeşitli tarla fareleri (Microtus), kjuşlar (Aves), balıklar (Pisces) ve kaplumbağalar (Testudinidae) mağaradan elde edilen fauna üyeleridir. Buluntular mağara sakinlerinin çevredeki akarsulardan da besin temin ettiğini belgelemektedir. Holosen tabakalarına geçildiğinde ise fauna kompozisyonu değişerek insanların gıda rejimindeki dönüşümü yansıtır: Tespit edilen kızıl geyik (Cervus elaphus), alageyik (Dama dama) ve yabani at (Equus caballus), sığır (Bos taurus) ve koyun (Ovis aries) gibi türler Neolitik Dönem Sinekkaya insanının temel protein kaynakları arasındadır.

Buluntuların yüksek oranda parçalanmış olması, mağaranın kısa süreli ama sık iskân edildiğini ve kemiklerin hem yırtıcılar tarafından kemirildiğini hem de insanlar tarafından ilik tüketimi amacıyla kırıldığının göstergesi olabilir.

Sonuç ve beklentiler

Sinekkaya, Anadolu ve Balkanlar arasındaki geçiş güzergâhı üzerinde yer alan en önemli Paleolitik noktalardan biridir. Mağarada tespit edilen yontma taş endüstrisi, özellikle Balkanlar'daki Orta Paleolitik sonlarına tarihlenen yaprak biçimli uç teknolojileriyle olası bir ilişkiyi akla getirmektedir. Bu durum, son Neandertal topluluklarının ve modern insanın (Homo sapiens) kıtalar arasındaki hareketliliğini anlamak için Sinekkaya’yı vazgeçilmez kılıyor. 

Mağarada Üst Paleolitik ve Epipaleolitik buluntuların (Gravettien uçlar, mikrolitler) Orta Paleolitik katmanlarının hemen üzerinde yer alması, modern insanın Batı Anadolu’daki yayılım sürecini incelemek için eşsiz bir fırsat sunuyor. İlerleyen sezonlarda elde edilecek tarihler, modern insanın Avrupa’ya giriş yollarından biri olan bu koridoru ne zaman kullandığına dair kesin bir takvim sunacaktır. 

Mağara dolguları, son 100 bin yıl içindeki iklimsel dalgalanmaların bölgedeki bitki örtüsü ve hayvan toplulukları üzerindeki etkilerini gösteriyor. Özellikle mağara ayısı, aslanı ve sırtlanı gibi Buzul Çağı faunasının varlığı ve ardından gelen tür değişimleri, Pleyistosen-Holosen geçişindeki ekolojik dönüşümü anlamamızı sağlamaktadır. Toplanan OSL ve Karbon-14 örnekleri, bu çevresel değişimlerin kesin tarihlerle belirlenmesini sağlayacaktır. 

Alet üretiminde kullanılan hammaddelerin 43 km uzaklıktan getirilmiş olması, Orta Paleolitik insanının çevresel kaynakları yönetme becerisini ve planlama kapasitesini açıkça gösteriyor. Bu veri, "Dağlık Bursa" sakinlerinin sadece mağara çevresine bağımlı olmadığını, geniş bir alan içinde hareket ederek stratejik kaynakları kullandığını kanıtlıyor. 

Sinekkaya’dan kemik kalıntıları, bölgenin Pleyistosen faunasının çeşitliliğini gözler önüne seriyor. Tür tayini yapılan 15 farklı memeli grubu, mağaranın bir zamanlar sırtlanlar ve ayılar tarafından bir barınak olarak kullanıldığını ortaya koyuyor. Bu veriler, Batı Anadolu’nun tarihöncesi avcılık-toplayıcılık ekonomisini ve insanların bu dev yırtıcılarla olan hayatta kalma mücadelesini analiz etmek için devasa bir veri seti oluşturmaktadır. 

Sinekkaya projesi, ağır tahribata uğramış bir alanın nasıl sistematik bir bilimsel merkeze dönüştürülebileceğinin bir örneğidir. Karışmış dolgulardan (X birimi) elde edilen veriler bile bölge prehistoryasındaki boşlukları doldurmaya adaydır. Yerinde (in situ) tabakalara ulaşıldıkça, Batı Anadolu Paleolitiği yüksek çözünürlüklü veriyle desteklenen çok daha sarsılmaz bir bilimsel temele oturacaktır. Gelecek yıllardaki kazılar, modern insanın kökeni, yayılımı ve çevresel zorluklarla mücadelesi gibi insanlık tarihinin en temel sorularına Türkiye’nin batısından önemli yanıtlar sunacaktır. 

Buzul Çağı’nın görkemli tanıkları: Sinekkaya faunası

Sinekkaya Mağarası’ndaki hayvan kalıntıları üzerinde yapılan ön incelemeler, mağaranın Pleyistosen (Buzul Çağı) sonlarından Holosen’e geçiş sürecindeki biyoçeşitliliğini çarpıcı bir biçimde ortaya koyuyor.  Mağaranın Paleolitik Çağ iskânını biyolojik olarak kanıtlayan en önemli veriler, Avrupa ve Avrasya genelinde soyları on binlerce yıl önce tükenmiş olan "Mağara Faunası"na ait kalıntılardır: 

Mağara Ayısı (Ursus spelaeus): Yaklaşık 24 bin yıl önce yeryüzünden silinen bu dev türe ait dişler, çene parçaları, parmak ve bilek kemikleri Sinekkaya’da belgelenmiştir. Bilek kemiklerinin (phalanx ve talus) yoğunluğu, bu parçaların ayıların kürkleri içerisinde mağaraya taşınmış olabileceğine dair heyecan verici bir hipotezi destekliyor. Bu durum, Paleolitik insanın bu dev hayvanlarla olan fiziksel etkileşimini (avcılık veya leşçillik) işaret ediyor. 

Benekli Mağara Sırtlanı (Crocuta crocuta spelaea): Avrupa'daki son izleri yaklaşık 31 bin yıl önce yok olan bu yırtıcının alt çene ve diş kalıntıları, mağaranın Orta Paleolitik Dönem’deki vahşi ekosistemini gösteriyor. 

Mağara Aslanı (Panthera spelaea): 450 bin ile 14 bin yıl öncesi aralığında Avrasya’da yayılım gösteren bu zirve avcının varlığı, mağaranın sadece insanlar için değil, dönemin en güçlü yırtıcıları için de bir barınak olduğunu gösterir. 

Bitlis’te Paleolitik Çağ bulguları

Bitlis Eren Üniversitesi’nden yapılan açıklamaya göre “Tarih Öncesi Çağlarda Bitlis İli Obsidyen Ocakları, Yol Güzergâhları ve Konaklama Yerlerinin Belirlenmesi Projesi” kapsamında yüzey araştırma çalışması yürütüldü. İlk etapta Nemrut Dağı ve çevresinde yürütülen projeyle ilgili açıklamada özetle şunlar kaydedildi:

“Proje yürütücüsü Doç. Dr. Yunus Çiftçi ve ekibinin yaptığı çalışmalarla beş mağara ve kaya altı sığınağı, 43 obsidiyen atölyesi ve üç obsidiyen kaynağı tespit edilmiştir. Paleolitik Çağ’a uzanan Nemrut Dağı obsidiyeninin ve bölgedeki kaynakların yoğun kullanıldığı, zamanla bu ham maddenin ticari nitelik kazanarak Yakın Doğu’nun geniş bir bölümüne yayıldığı düşünülmektedir. Farklı arkeolojik merkezlerde yapılan çalışmalar Nemrut Dağı obsidiyeninin Levant (Filistin ve Lübnan), Mezopotamya, Zagroslar, Anadolu ve Kıbrıs gibi geniş bir coğrafyaya ulaştığını ortaya koymaktadır.”

Obsidiyen atölyelerinde elde edilen bulguların üst Paleolitik Çağ’dan Tunç Çağları›na kadar (yaklaşık M.Ö 40.000-4.000 arası) uzun bir kullanım sürecine işaret ettiği bildirildi. Obsidiyen buluntular arasında çekirdekler, dilgiler, el baltaları, kesici ve delici aletler ile ok uçlarına kadar uzanan geniş bir alet repertuvarı bulunduğu belirtildi.

Mazik Mağarası

Açıklamada “Arazi çalışmalarında mağara ve kaya altı sığınakları tespit edilmiştir. En önemlisi kayıt altına alınarak tescile sunulan Mazik Mağarası›dır. Orta büyüklükteki mağara obsidiyen alet ve yongalarla Tunç, Demir ve Orta çağlara ait kanıtlar ile araştırılan dönemlere ait yerleşim bilgileri vermektedir” denildi.