Dicle boylarında insanlık uygarlığının aşkın adımları Körtik Tepe

Prof. Dr. Vecihi Özkaya- Dicle ve Fırat’ın sularıyla hayat bulan Bereketli Hilal, uygarlık tarihine yön veren öncü kültürlerin gelişip serpildiği coğrafya olarak bilinmektedir. Evrensel uygarlığa armağan konusunda birçok ilkleri bağrında barındıran coğrafyanın önemli bir kesimini de Yukarı Dicle Havzası ya da Yukarı Mezopotamya olarak bilinen Anadolu toprakları oluşturmaktadır. Hallan Çemi, Çayönü, Göbeklitepe, Karahantepe gibi her biri kendi açısından birçok bilinmezi aydınlatan çok sayıda yerleşimin keşfedildiği bu coğrafyadaki önemli yerleşimlerden birisi de zamanda erkenlik, üretimde yetkinlik gibi özellikleriyle öne çıkan Körtik Tepe’dir.

Burada tanık olunan, aslında insanlığın Anadolu coğrafyasındaki en erken ortak öykülerinden biri. Dağların kasvetli geçitlerinden kurtulup, Anadolu’nun güneyine, Mezopotamya’nın kuzeyine karar kılan bir kabilenin coşkunluğunu yansıtıyor Körtik Tepe. Hayatın bütün kaygıları ve sonsuz güzellikleri karşısında, uygarlığın şafağında kendilerini kucaklayan bir coğrafyada geniş hayalli bir kavim ve doğanın sunduğu her imkânı en iyi şekilde değerlendiren bir beceri. Amaçları dünyanın ilk tapınağını kurarak insanların akın akın buraya gelmelerini sağlamak değil; yaşadığı mekânı kutsamış, konutu mabetleştirmiş. Yaşam ve ölüm el ele burada. Mezarlar ve ölümle ilgili uygulamalar, Körtik Tepe insanının, belki de dünyanın en eski inanış biçimleri. Yaklaşık 1500 yılı kucaklayan bu beraberlik kutsanmış mezarda, taşta, kemikte, konutta. Bulgular bol ve çeşitli; neler anlatmazlar ki, büyü, bilinmezlik, korku, endişe, mutluluk, kozmik düşünce. Bunlar taş üstünde sembolleşmiş, yazıyı aratmamış henüz. Bulgularda bireysellik de yok; hepsi ortak kaygı ve düşünüşlerin ürünleri. Hepsinde ortak kaynak, ortak duygu, ortak konu: doğanın acımasızlığına karşı merhamet; mutluluk eldekiler arasında. Körtik Tepe, insanlığın doğayla barışık yaşadığı dönemin en iyi temsilcisi. Yasal şartların zorlayıcılığı sonucu kazıların bitmesiyle birlikte, yine barışık olduğu doğaya emanet, onun kucağında, kim bilir, belki bir daha keşfedileceği kadar toprak derinliğine gömülü.

Doydukları yerde yerleşmişler

2000 yılı itibarı ile başlayan ve 2018 yılında sonlandırılan kazı çalışmalarında elde edilen verilerden derlenen bilgiler, döneminin emsalsiz tanıkları niteliğindedirler. Öncelikle, yerleşim alanı seçiminde dönem insanının bizleri kıskandıracak denli bilinçli olduklarını göstermektedir. Dicle Nehri ile Batman Çayı’nın birleştiği noktada, hava, su ve karadaki imkânlarıyla beslenmeye sunduğu olanaklar açısından Körtik Tepe’nin konumu, yerleşim bilincinde sahip olunan deneyimlerin zirvesi durumundadır. Doğal koşulların sağladığı imkânlar, tarım gibi zor ve zorunlu bir uğraşıyı yerleşiklerin aklına getirmemiş.  Göçerlik mi? Yine coğrafya, sunduklarıyla böylesi bir yurtsuzluğu düşündürmemiş bile. Körtik Tepeliler doydukları yerde yerleşmişler. Bu da yerleşik düzene geçişi tarımla bağlantılı kılan varsayımların tamamına meydan okumuştur.

M.Ö. 10750-9250 arası yılları kapsayan Körtik Tepe Akeramik Neolitik yerleşiminin, birbirinin gelişmiş devamı netliğinde, altı katmandan oluştuğu belgelenebilmiş tir. Üst katmanları etkileyen geç dönem tahribatları dışında, saf ve özgün bir Akeramik Neolitik yerleşim. Bölgede bilinen diğer çağdaşı yerleşimlerde olduğu gibi, bu yerleşim geleneğinin devamı saptanamamıştır höyükte. Daha sonraki yerleşim aktiviteleri, ağırlıklı Orta Çağ ve İslami mezarlardan oluşan kalıntılardır. Höyükte varlığı algılanan diğer geç dönem uygarlık kalıntıları ise, cılız da olsa, Roma, Yeni Asur ve bazı Trans-Kafkas bulgularından oluşur. Höyüğün asıl yerleşim karakteri Akeramik Neolitik Dönemi ilgilendirmektedir.

Yuvarlak planlı konutlar

Geçmişten günümüze insanlığın temel kaygılarının başında yer alan barınmaya çözüm, yuvarlak planlı konutlarla sağlanmış Körtik Tepe’de. Coğrafyalara yüklenen anlam benzeri, konutun da bir anlam derinliğine sahip olduğunun en önemli kanıtı, tabanlara gömülen bireyler ve sunulan ölü armağanlarıdır. Konut yerinde ısrar ve zengin armağanlarıyla her derinliğe tabana gömülmüş bireylerin varlığı, modern insanın alan ve mekâna yüklediği mistik anlayışın en erken uygulamaları olarak karşımıza çıkmaktadır. Körtik Tepe’de konut, sadece barınma alanı değil, aynı zamanda, ölü kültüyle bağlantılı bir mabet durumundadır. Ölüm birlikteliğin sonu değil, aynı mekânda sonsuza kadar beraber yaşamının başlangıcı. Bu konuda Körtik Tepe’nin sundukları, ölüm öncesi sosyal yaşamı bütün yönleriyle yansıtacak kadar zengin çeşitlilik, sayısal çokluk ve zengin içeriğe sahiptir.

Alandaki yaklaşık 1500 yılı aşkın yerleşim ısrarı, diğer bir ifadeyle yurtseverlik, ilk ile sonra gelen arasında bir bağ kurulmasına neden olmuş, ölü gömme geleneklerinde süreklilik doğurmuştur. Bebek-yaşlı, kadın-erkek farkı gözetmeksizin bireylerin ağırlıklı olarak aynı, yani hoker tarzda gömülmeleri, Körtik Tepe yerleşikleri arasında adeta uyulması gereken zorunlu bir kural gibi görünmektedir ki, kurallaşmış bu zorunluluk ve uygulamadaki ısrar, yerleşmiş ve kurallaşmış bir inancın varlığıyla açıklanabilir. İskeletlere uygulanan işlemler ve ölü armağanlarında gözlemlenen farklılıklar, günümüzde de tanık olunan ve mezar yeri ve tiplerinde algılanan sosyal ve ekonomik farklılıklarda olduğu gibi, Körtik Tepe’de sosyal ve ekonomik anlamda farklı katmanların oluştuğuna işaret etmektedir ki, bu da bilinenin ötesinde gelişmiş sosyal yapının varlığında etkin bir uyarıcıdır.

Diğer coğrafyalarda tanık olunan dönemin yaşam koşulları ve bunlara sunulan çözümler esas alındığında, Körtik Tepe özelinde Anadolu insanının barınma ve beslenme ile ilgili sorunlarını aştıklarına; daha ileri ve refah düzeyi yüksek bir aşamayı yaşadıklarına tanık olmaktayız. Bunun en belirgin kanıtı, hiç kuşkusuz, estetik yaratımlardır.

Dönem imkânları gözetildiğinde, uygarlığın gelecek safhalarında değişen ve gelişen imkânlarla yaratılmış sanat yapıtlarını gölgede bırakacak denli özenle üretilmiş ve bezenmiş taş kaplar, ritüel nesneler, kemik alet ve estetik düşüncenin zirvesindeki bol ve çeşitli takıların varlığı, daha başlangıç aşamasında Körtik Tepe nezdinde uygarlığın kıskanılacak halini ortaya koymaktadır. Yüzeylerine konumlandırılmış bezekler ve özenle yaratılmış biçimleri; toplumsal duygu, düşünüş ve inanış biçimlerini yansıtmaktadırlar. Su ve kara canlılarının kemiklerinden, kuşların tüy ve iskelet parçalarından, kabuklu hayvanlardan, her çeşit taştan üretilmiş geniş yelpazeli boncuk ve takı çeşitliliği, yontusal yöntemle sembolleşmiş inanış biçimlerin temsilcisi durumundaki zoomorfik havanelleri, bu konuda Körtik Tepe’nin eşsizliğini tartışmasız bir şekilde ortaya koymaktadır. Taş işleme yetisinin döneme özgü bütün üretim becerilerine sahip Körtik Tepe insanının, kemik aletler konusunda da emsalsiz bir deneyime sahip olduğu görülmüştür. Deri işlemede gereksinim duyulan her alanda; dokumada, ağ örmede, ritüel tasvirlerde, balık avlamada, takıda ve sayılamayacak birçok alanda kemiğin bu denli ustalıklı kullanımı, Körtik Tepe kültürünün engin deneyim ve birikiminin göstergesidir.

Öncü, çağdaş ve ardıl kültürleri ve bunlara ev sahipliği yapmış coğrafyaları özendirecek bilgi birikimi ile emsalsiz yaşamsal derinliğe sahip Körtik Tepe insanı, günümüzden yaklaşık 13000 yıl önce, birçok coğrafyada insanlığın barınmaya henüz çözüm bulamadığı; beslenmede büyük zorluklar yaşadığı bir dönemde, Anadolu genelinde, Güneydoğu Anadolu Bölgesi yerelinde, bütün bu sorunların üstesinden gelmiş; günümüz uyarlığının temellerinin atıldığı bu erken dönemde Anadolu’nun pay sahipliğini tartışmasız bir şekilde ortaya koymuştur.