Doğanın içine saklanmış bir yerleşim: LATMOS

Prof. Dr. Zeliha Gider Büyüközer - Anadolu toprakları, farklı medeniyetlerin izlerini saklayan çok katmanlı bir açık hava müzesidir. Bu müzenin belki de en mistik köşelerinden biri, Antik Karia bölgesinin kuzeybatısında yükselen Latmos (Beşparmak) Dağı’dır. Deniz seviyesinden aniden yükselerek 1375 metreye ulaşan bu dik dağ sırası, jeolojik yapısıyla da görenleri büyüler. Menderes kristal masifinin parçası olan granit ve gnays kayalar, subtropikal iklimin binlerce yıllık aşındırmasıyla adeta heykelimsi, gerçeküstü formlar kazanmıştır.

Bugün Bafa Gölü’nün sakin sularına tepeden bakan bu dik yamaçlar, sadece doğanın değil, insanlık tarihinin de en büyüleyici dönüşüm hikayelerinden birine ev sahipliği yapar. Milas’ın yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Kapıkırı ile Gölyaka köyleri arasındaki sarp bir vadide gizlenen Latmos Antik Kenti, tarih öncesi çağların kaya resimlerinden Bizans’ın inziva manastırlarına uzanan kesintisiz kutsallığıyla zamana meydan okumaktadır. Bugün göl kıyısında sakin bir arkeolojik alan olarak görünen Latmos, antik çağlarda hareketli bir liman kentiydi. Büyük Menderes Nehri’nin taşıdığı alüvyonlar henüz Latmos Körfezi’ni (Latmikos Kolpos) doldurup onu bir göle dönüştürmeden önce, bu kent Ege dünyasına açılan stratejik bir kapı konumundaydı.

Latmos kentinin doğuşu

Kente dair ilk somut edebi ve arkeolojik kayıtlar M.Ö. 6. yüzyılda (Arkaik Dönem) karşımıza çıkar. Ünlü Miletli coğrafyacı ve logograf Hekataios, Latmos’u Karia sınırları içinde ve Milet’in etki alanında (hinterlandında) gösterir. Hekataios’un haritasında Latmos, henüz körfez dolmadığı için denizle doğrudan ilişkili, sarp ve korunaklı bir Karia yerleşimi olarak yer alır. Bu edebi veriyi, Didyma’daki Apollon Kutsal Alanı’na sunulmuş olan ve üzerinde M.Ö. 6. yüzyıla ait bir yazıt barındıran heykel parçası ile yüzey araştırmalarında bulunan arkaik seramikler en somut şekilde desteklemektedir. Latmos, sadece dağınık köy topluluklarından ibaret değil, erken dönemlerden itibaren kurumsal kimliği olan bir kenttir.

M.Ö. 5. yüzyıla gelindiğinde Latmos, Atina liderliğindeki Attika-Delos Deniz Birliği’nin bir üyesi olarak vergi listelerinde karşımızı çıkar. Komşuları Priene ve Myus gibi mütevazı bir vergi (1 talent) ödeyen kent, Atina kayıtlarında bir Karia kenti olarak tanımlanır; oysa hemen batısındaki komşusu Milet bir Ionia kentidir. Bu durum, Batı Anadolu’nun Hellenleşme eğilimine rağmen Latmos’un yerel Karia kimliğini ve kültürünü sıkı sıkıya koruduğunun açık bir göstergesidir.

M.Ö. 4. yüzyıl ise Latmos için hem en görkemli hem de en sancılı dönemlerin başlangıcı olur. Karia Satrabı Maussollos ve kardeşleri kentin stratejik konumuna büyük ilgi göstermişlerdir. Antik yazar Polyaenus’un aktardığı hile öyküleri, Maussollos’un kenti ele geçirmek için ne kadar istekli olduğunu anlatır. Nitekim kentte bulunan ve bugün Kapıkırı’ndaki kazı istasyonunda korunan, üzerinde Hekatomnos yazıtı bulunan mermer bir heykel kaidesi, satrap ailesinin burada tunç heykellerle onurlandırıldığını gösterir.

M.Ö. 4. yüzyılın son çeyreğinde (M.Ö. 323-313 yılları arasında) komşu Pidasa kenti ile birleşme (sympoliteia ve synoikismos) antlaşması imzalayan Latmos sakinleri, yüzyılın sonuna doğru radikal bir kararla yerlerinden edilir. Büyük İskender sonrası dönemin karmaşasında, halk kentin hemen 500 metre batısında, yeni kurulan modern liman kenti Herakleia’ya taşınmaya zorlanır. Eski Latmos şehri ise M.Ö 3. yüzyıldan itibaren yeni kentin mezarlığı (nekropolisi) haline gelir.

Doğayla bütünleşen savunma mühendisliği

Latmos Antik Kenti’ni gezen bir ziyaretçinin gözüne çarpacak en baskın mimari unsur, arazinin vahşi yapısıyla bütünleşen kent surlarıdır. “Geländemauer” tipindeki bu tahkimat sistemi, arazinin engebeli sırtlarını ve uçurum kenarlarını takip ederek doğal savunma hattını minimum duvar işçiliğiyle maksimum güvenliğe ulaştırır. Kentin çevresinin yaklaşık üçte biri zaten dik yarlar ve aşılması imkânsız kayalıklarla korunduğu için, buralara duvar örme ihtiyacı bile duyulmamıştır.

Kent suru 14 mütevazı kule ve üç büyük kaleyle güçlendirilmiştir. Ancak bugün surun korunma durumu birkaç kule hariç oldukça kötüdür. Bu, duvarların zamana yenik düşmesinden ziyade Latmos halkının Herakleia’ya taşınırken, eski kentin sur bloklarını söküp yeni kentin devasa surlarının inşasında kullanmasından kaynaklanmaktadır. Yine de ayakta kalan bölümler, bölgenin yerel gnays taşından örülmüş karakteristik duvar işçiliğini gözler önüne serer. Duvar kalınlıkları tehlikesiz yamaçlarda 1 metre civarındayken, saldırıya açık düzlüklerde 2.5 metreye kadar ulaşır.

Surun tarihi konusunda farklı düşünceler olmakla birlikte, bu gelişmiş savunma sisteminin M.Ö. 4. yüzyılda değişen savaş stratejilerine ayak uydurmak amacıyla, kenti ele geçiren Satrap Maussollos tarafından inşa ettirilmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Atinalıların körfeze yönelik deniz tehditlerine ve Menderes Vadisi’ne açılan yollara hâkim olmak isteyen Karia yöneticileri, burayı bir uç kalesi olarak değerlendirmişlerdir. Bu savunma ağının zirve noktaları ise kentteki iki adet "tetrapyrgon" (dört kuleli) kaledir. Biri kentin kuzeyindeki geniş bir görüş alanına sahip olan Kuzey Kale, diğeri ise kent merkezine hâkim bir kaya kütlesi üzerine kurulu İç Kale’dir. Özellikle İç Kale, kalın duvarları, kare ve dikdörtgen kulelerinin yanı sıra içindeki sütunlu (peristil) avlu kalıntılarıyla sadece bir garnizon alanı değil, aynı zamanda yerel bir yöneticinin veya hanedan üyesinin korunaklı sarayı/konutu olarak kullanıldığına dair güçlü işaretler barındırır. Bir de kentin en tepesinde, "Harman Kaya" (Döş Kaya) üzerinde yükselen bağımsız bir kule vardır ki, 1,30 metrelik duvar kalınlığıyla çok katlı olduğu anlaşılan bu yapı, açık havalarda Milet kentine kadar uzanan bir görüş açısına sahiptir ve yüzyıllar boyunca hem gözetleme hem de işaret kulesi olarak hizmet vermiştir.

Kayaların koynunda yaşam: Latmos evleri

Latmos’u klasik bir antik kentten ayıran en önemli özelliklerden biri de konut mimarisidir. Meşhur şehir plancısı Hippodamos’un komşu kent Priene’de mükemmel örneğini gördüğümüz birbirini dik kesen cadde ve sokaklardan oluşan düzenli şehir şeması Latmos’ta tamamen hükümsüzdür. Burada doğaya meydan okuyan bir kent anlayışı yerine, doğal peyzajla uyum içinde şekillenen bir yerleşim düzeni karşımıza çıkar. Evler ve sokaklar, sarp kayalıkların ve doğal topoğrafyanın sunduğu olanaklara göre konumlandırılmış; böylece kent, çevresiyle bütünleşen özgün bir karakter kazanmıştır.

Kentte yapılan çalışmalarda yüzden fazla evin varlığı belgelenmiş olup, evler doğrudan devasa gnays kayaların içine veya üzerine inşa edilmiştir. Latmoslular, muazzam bir pratiklikle, doğal kaya kütlelerini evlerinin bir veya iki duvarı haline getirmişlerdir. Kayalardaki oyuklardan ve yataklardan, evlerin oda büyüklükleri, kat sayıları ve hatta çatı formları bile okunabilmektedir. Priene evlerinde kerpiç duvarlar ve gelişmiş iç avlular (pastas/prostas) lüks bir yaşamı yinelerken, Latmos evleri 20 ila 100 metrekare arasında değişen boyutları ve doğal kaya oluşumlarından yararlanılarak inşa edilmiş, tek ya da çok odalı planlarıyla özgün yapılardır. Coğrafya, Latmos insanının evini, duvarını ve yaşam biçimini bizzat şekillendirmiştir.

Ölümün mimarisi: Mezarlar

Antik kentin çevresinde ve hatta şaşırtıcı bir şekilde surların içinde yaklaşık 500 mezar tespit edilmiştir. Bu mezarların neredeyse tamamı, bölgenin en karakteristik mezar tiplerinden biri olan "khamasorion" yani ana kayaya oyulmuş kaya lahitleridir. Latmos’un taş ustaları, yağmur sularının mezar içine sızmasını engellemek için mezar teknelerinin etrafını kanallarla dönmüş, monolitik kapak taşlarıyla bu sandukaları koruma altına almışlardır. Akrotersiz, kırma çatılı veya düz olan bu ağır gnays kapaklar, Karia mezar geleneğinin en saf formunu sunar.

Mezarlarla ilgili en dramatik ayrıntı ise kentin savunma hatlarının içinde, yani yaşam alanlarının, evlerin avlularının ve hatta odaların tabanlarında yer alan yaklaşık 200 mezardır. Antik dünyada mezarlar genellikle şehir dışına (nekropolis) yapılırken, Latmos’taki bu durum son derece dikkat çekicidir. En makul açıklama, yine kentin zorunlu göç hikayesinde saklıdır. Herakleia’ya taşınmak zorunda kalan ve topraklarından koparılan Latmoslular, öldükten sonra hiç değilse ruhlarının ve bedenlerinin eski yurtlarında kalmasını istemiş, bu yüzden cenazelerini eski evlerinin avlularına, terk edilmiş odaların tabanlarına gömmüşlerdir. Bu, bir topluluğun doğduğu topraklara duyduğu sarsılmaz aidiyetin hüzünlü bir kanıtıdır.

Kentin güneyindeki eski liman vadisinde ise daha anıtsal mezar yapıları yükselir. Bugün tamamen alüvyonla dolmuş limana bakan teraslar üzerinde, mezar odası (hyposorion) gnays bloklardan örülmüş, üst yapısı ise mermerden inşa edilmiş Dorik cepheli altı adet anıt mezar yer alır. Çevresindeki mimari elemanların stil özelliklerinden anlaşıldığı üzere bu anıt mezarlar, M.Ö. 3. yüzyılın sonları-2. yüzyılın başlarında, kentin meşhur Athena Tapınağı model alınarak inşa edilmiştir.

Mitolojinin izinde

Latmos’un merkezindeki en gizemli yapılardan biri, agoranın güneydoğu köşesinde yer alan anıtsal oda mezardır. M.Ö 4. yüzyıla tarihlenen ve Hekatomnid Dönemi’nin nitelikli taş işçiliğini yansıtan bu heroon (kahraman mezarı), devasa gnays bloklarla örtülmüştür. Halk arasında, Ay tanrıçası Selene’nin ölümsüz aşkı çoban Endymion’un mezarı olarak bilinen yapı, antik çağlardan günümüze kadar önemini korumuştur. Nitekim antik coğrafyacı Strabon, Latmos’tan söz ederken özellikle Endymion Mezarı’nı anmasıyla bu yapının ününü de gözler önüne serer. Büyük olasılıkla kentin kurucu kahramanına ait olan bu anıt, agoradaki merkezi konumuyla dikkat çekmektedir.

Kent sınırlarının dışına, batıya doğru ilerlediğimizde antik yazar Polyaenus’un aktardığı o meşhur kutsal korunun izlerine ulaşırız. Polyaenus’a göre Karia Kraliçesi Artemisia, Latmos’u savaşarak alamayacağını anlayınca akılcı bir hileye başvurur. En seçkin askerlerini bir gece önceden Latmos’un kayalıkları arasına gizler; kendisi ise kadınlar, hadımlar ve müzisyenlerden oluşan tören alayının bulunduğu filosuyla limana yanaşır ve kentin yaklaşık yedi stadia uzağındaki Ana Tanrıça (Meter/Kybele) kutsal korusunda görkemli bir tören düzenler. Bu gösterişli töreni izlemek için kentten çıkan meraklı Latmoslular, kapıları savunmasız bırakır. Tam da bu sırada kayalıklar arasına gizlenen askerler harekete geçerek kenti ele geçirir. Polyaenus’un aktardığı bu anlatı, doğanın şekillendirdiği sarp topoğrafyaya yaslanan Latmos Antik Kenti’nin ne kadar korunaklı bir yapıya sahip olduğunu da gözler önüne serer.

Günümüzde Latmos’tan Herakleia’ya doğru ilerlerken modern yolun kenarında yer alan teraslı kutsal alan, Polyaenus’un verdiği mesafe ölçüleriyle büyük ölçüde örtüşmektedir. Yol kenarındaki bir bahçe duvarında bulunan mermer heykel kaidesindeki “Hekatomnos” yazısı ise Hekatomnid hanedanının bu yerel Anadolu tanrıçasının kutsal mekânına gösterdiği saygının bir ifadesi olarak değerlendirilmektedir.

Latmos’ta Orta Çağ

M.Ö. 4. yüzyıl sonunda terk edilen ve yüzyıllar boyunca adeta sessiz bir nekropolise dönen Latmos kenti, M.S. 7. yüzyıldan itibaren şaşırtıcı bir şekilde yeniden canlanır. İslam fetihlerinin önünden kaçan Suriyeli, Mısırlı ve Sinaili Hristiyan keşişler için Beşparmak Dağları’nın bu sarp gnays kayalıkları kusursuz birer gizlenme yeri sunmuştur. Antik kentin agorası, diğer kalıntıları ve surları, Bizans Dönemi’nde yeni bir dini topluluğun merkezi haline gelmiştir. Antik kentin eski taşları sökülerek kiliselerin, şapellerin ve konutların inşasında kullanılmıştır.

Bu dönemin en muazzam kalıntılarından biri, antik agoranın batısındaki dere yatağının hemen üzerinde yükselen Pantokrator Mağarası’dır. İzole bir kaya oyuğu olmaktan ziyade mimari bir kompleksin parçası olan bu mağaranın kubbe şeklindeki tavanında, iki melek tarafından taşınan damalı bir mandorla (ışık halkası) içinde tahtında oturan İsa ("Christos Pantokrator" - Kainatın Efendisi) tasvir edilmiştir. Sağ eliyle takdis işareti yapan sakallı İsa betimi, muhtemelen 9. yüzyıla, yani ikonoklazm (tasvir kırıcılık) döneminin hemen sonrasına ait olup, bölgedeki en erken ve en nadide manastır sanat eserlerinden biridir.

Kentin kuzeyindeki sarp vadide gizlenen İsa Mağarası ise kutsallığın zamansal sürekliliğini gösteren en iyi örnektir. Kalkolitik Dönem’den beri kullanılan bu mağara, 13. yüzyılda Bizanslı sanatçılar tarafından İsa’nın hayatından sahnelerle (Doğum, Vaftiz, Çarmıha Geriliş ve Anastasis/Diriliş) bezenmiştir. Prehistorik insanın binlerce yıl önce kırmızı boyalarla kutsadığı bu kayalar, yüzyıllar sonra Hristiyan keşişlerin freskleriyle aynı dinsel huşu içinde yeniden boyanmıştır.

Sonuç: Doğanın ve insanın ortak eseri

Latmos, Kalkolitik Çağ’dan Bizans’a kadar uzanan çizgide, Anadolu insanının doğayla kurduğu ilişkinin en estetik ve en korumacı anıtıdır. Kentin sarp ve engebeli bir araziye kurulmuş olması, askeri ve savunma ihtiyaçlarının, estetik kaygıların ne kadar önünde olduğunu gösterse de Latmoslular kayaları kırmadan, onları evlerine, surlarına ve mezarlarına dâhil ederek eşsiz bir mimari üslup yaratmışlardır. Bu yaklaşım Latmosluların doğal peyzaja müdahale etmek yerine onunla uyum içinde yaşamayı tercih ettiklerini ve kayayı bir yapı malzemesinden öte, yerleşimin ayrılmaz bir parçası olarak gördüklerini ortaya koymaktadır.

Herakleia’nın gölgesinde kalıp unutulan, surları sökülen bu eski Karia kenti, yüzyıllar sonra Bizanslı keşişler tarafından sarp coğrafyasının sunduğu stratejik avantaj sayesinde yeniden keşfedilmiş ve kutsallık zincirine yeni bir halka eklemiştir. Bugün Beşparmak Dağları’nın gnays kayalıkları arasında rüzgârın sesini dinleyen bir gezgin için Latmos; sadece taşlardan ibaret bir antik harabe değil; prehistorik bir ailenin kırmızı boyalı izinde, Maussollos’un geçilmez surlarında, evinin tabanına gömülmüş bir Karia yerlisinin hasretinde ve bir mağara tavanından dünyaya bakan İsa’nın gözlerinde yaşayan, doğa ile insanın ortaklaşa yazdığı zamansız bir şiirdir.