18.10.2026 - 03:19 | Son Güncellenme:
Nükhet Everi - Kütahya denince çoğu kişinin aklına eşsiz porselenleri gelecektir eminim. Belki de İznik çinilerinden malzeme yapısı, renk paleti ve tarihi konumu nedeniyle epeyce farklı olan Kütahya çinileri de. Belki bazılarınızın aklına da Aizanoi Antik Kenti gelir. Benim aklıma ise ilk olarak Evliya Çelebi gelir.
Evliya Çelebi’nin Kütahyalı bir ailenin çocuğu olduğunu bilir misiniz? 1611 yılında İstanbul’da doğan Evliya Çelebi ünlü eseri Seyahatname’de ailesinin aslen Kütahyalı soylu bir aile olduğunu, fetihten sonra İstanbul’a yerleştiğini ve zaman zaman da Kütahya’da kaldığını anlatır. UNESCO, 2011 yılını doğumunun 400. yılı olması nedeniyle Evliya Çelebi Yılı ilan etmiştir. Eskişehir yönünden şehre girerken 2002 yılında yapılmış olan Evliya Çelebi anıtıyla karşılaşırsınız, bir de Çelebi’nin sürekli yeri değiştirilen heykeli vardır.
Evliya Çelebi’nin Kütahya’sı
Evliya Çelebi, Seyahatname’de Kütahya ve Kütahyalıları epeyce bir över. Kütahya'nın havasının ve suyunun çok güzel olduğunu, şehir içinde kayalardan akan binden fazla buz gibi su olduğunu ve bu suların hazmettirici özellik taşıdığını söyler. Kütahya’nın el sanatlarını ve çinilerini de Kütahya’nın fincanları, çeşitli maşrapa, testi, çanak ve tabaklarının hiçbir yerde olmadığını vurgulayarak över. Şehrin güzellerinin ve alimlerinin çok olduğundan bahseder.
Evliya Çelebi, 1671 yılında Üsküdar'dan yola çıkıp Kadıköy, Kartal, Pendik, Gebze, İzmit, Bursa, İnegöl ve Tavşanlı rotasını takip edip Kütahya'ya ulaşmış. Tavşanlı… Bugün adını Tavşanlı Höyük nedeniyle duyduğumuz ve önümüzdeki zamanlarda da çok sık duyacağımız, Kütahya’nın bir ilçesi. Seyahatname’nin dokuzuncu cildinde Tavşanlı’dan “Ovalarında, bağlarında ve ağaçlık köylerinde tavşanı pek çok olduğundan Tavşanlı adıyla meşhur olmuş mamur bir kasabadır” diye bahsedilir. Aslında buranın bu isimle anılması Yıldırım Bayezid dönemindeki bir hikâyeye kadar gider. Evliya Çelebi buraya geldiğinde Tavşanlı’yı “kale eteğinde, bahçeli, akar sulu bir şehir” olarak tasvir eder.
Tavşanlı halkının geçim kaynağı ile ilgili verdiği bilgi de şöyledir: “Beğenilenlerinden, Tavşanlı ağdası, çam kutular ile bazı vilâyetlere taşınır baldan lezzetli taş gibi pek pekmezdir. Bütün halkının kârı bu ağdadır ve genellikle halkı bağdadır.” Evliya Çelebi, çevre bölgelerden binlerce katır ve deve yükü üzüm kurusunun Tavşanlı’ya getirildiğini ve burada pekmez işlenerek ağda haline getirildiğini anlatır ve “Allah'ın hikmeti başka diyarda da bağlar çoktur ama bu Tavşanlı şehrinin pekmezi gibi ağda edemezler. Acaba suyu ve havasından mıdır?” der.
Kütahya’yı “küçük gibi görünen ama oldukça uzun ve büyük bir şehir” diye tanımlar Evliya Çelebi. Sadece şehrin yapısını, tarihi eserlerini değil yemek kültürünü de anlatır. Şehrin yedi türlü sulu kirazını, paçasını, tennur kebabını, zerdesini över.
Bir kültür merkezi
Kütahya, 1381 yılında Germiyanoğlu Süleyman Şah'ın kızı Devlet Hatun'un I. Murad'ın oğlu Şehzade Bayezid (Yıldırım Bayezid) ile evlenmesi üzerine çeyiz olarak Osmanlı topraklarına katılmış, 1402 Ankara Savaşı sonrasında kısa bir süre tekrar Germiyanoğullarına verilse de kesin olarak yeniden Osmanlı hakimiyetine geçmiştir. 1451'den itibaren Anadolu Beylerbeyliği merkezi olarak önemli bir kültür ve yönetim merkezi olmuş olan Kütahya’da Osmanlı dönemine ait pek çok eser bulunur.
Yıldırım Bayezid Camii (Kütahya Ulu Camii): Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde övgüyle söz ettiği Erken Osmanlı Dönemi eserlerinden biridir. Yıldırım Bayezid’in inşasını başlattığı, 1410 yılında Musa Çelebi’nin tamamlattırdığı şehrin en büyük camiidir.
Lala Hüseyin Paşa Camii: II. Selim'in Kütahya sancakbeyliği döneminin ardından Anadolu Beylerbeyi olarak atadığı Lala Hüseyin Paşa tarafından yaptırılmıştır.
Çukur Çeşme Camii: 16. yüzyılda (1550) Kethüda Tahsin tarafından yaptırılmıştır.
Yeşil Camii: Osmanlı'nın son döneminde inşa edilmiştir. Adını içindeki yeşil ve altın sarısı süslemelerden alır.
İshak Fakih Camii: 15. yüzyılın başlarında yapılmıştır, Osmanlı ve Germiyan izleri taşır.
Bey Camii (Saray Camii): 1488 yılında inşa edilmiştir. Ayrıca medrese (Rüstem Paşa Medresesi), imarethane ve sosyal yapılar da vardır. Özellikle de Germiyan Sokağı mutlaka görülmesi gereken yerlerden biridir. Burası Osmanlı Dönemi’nde şehzadelerin eğitimi için tahsis edilen ve geleneksel mimariyi yansıtan tarihi konakların bulunduğu bir bölgedir.
Bunlar birkaç örnek. Kütahya’da yalnızca Osmanlı eserleri yoktur. Osmanlı öncesi ve Beylikler Dönemi’ne ait çokça iz bulmak mümkündür.
Frig mirası
Biraz daha eskilere gidersek Frig tarihiyle karşı karşıya geliriz bu bölgede. M.Ö. 1200-M.Ö. 546 yılları arasında Orta Anadolu’da kurulmuş köklü bir medeniyet. Hint-Avrupa kökenli bu halk, Trak-Balkan göçleri ile Anadolu’ya geldi ve Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra oluşan boşluğu doldurdular. Ankara (Polatlı), Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya bölgesine yayıldılar. M.Ö. 8. yüzyılda kralları Gordios ve özellikle de Midas döneminde en parlak ve güçlü zamanlarını yaşadılar. Friglerin en büyük tanrısı da bereketi ve doğayı temsil eden ana tanrıça Kibele’dir. Frigler tarım ve hayvancılığa önem veren ve bu konularda çok korumacı ve katı kanunları olan bir halktı. Ayrıca dokumacılık, madencilik ve ahşap işçiliğinde de çok ustalaşmışlardı. M.Ö. 546’da Perslerin egemenliği altına girip tarih sahnesinden silindiler.
Frig Vadisi (Dağlık Frigya) Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya kesişiminde yer alan tarihi bir üçgendir. İç Anadolu'nun Batı Ege ile birleştiği bu dağlık platoda, sönmüş bir yanardağ olan Türkmen Dağı püskürttüğü volkanik tüflerle bölgenin doğal ve coğrafi yapısını sınırlandırır. Gordion, Frig uygarlığının ana siyasi merkezidir. Frig Vadisi’nin batı kanadı Kütahya sınırlarıdır. Bu bölge Antik Çağ’da Phrygia Epiktetus (Küçük veya Dağlık Frigya) olarak adlandırılırdı. Vadinin en yeşil ve ormanlık alanıdır, savunma kaleleri ve mağara evleriyle dikkat çeker. Vadinin kuzey ve doğu kanadı ise Eskişehir sınırlarıdır. Frigya’nın anıtsal ve dini açıdan en yoğun bölgesidir. Yazılıkaya da buradadır. Vadinin güney kanadı da Afyonkarahisar sınırlarıdır. Burası adeta küçük bir Kapadokya’dır. Bu sınırlar içinde hepsini birbirine bağlayan 506 km’lik bir yürüyüş rotası olan uluslararası Frig Yolu yer alır. Bu yürüyüş rotasının üç ana başlangıç noktası, Kütahya Yenice Çiftliği, Afyonkarahisar Seydiler ve Ankara Gordion’dur. Tüm bu yollar Friglerin dini merkezi olan Yazılıkaya'da birleşir.
Yani anlayacağınız, Tavşanlı Höyük nedeniyle uzun yıllar adını sıkça duyacağımız Kütahya gezginlerin ziyaretlerini fazlasıyla hak eden bir yer.
Muhteşem bir Roma kenti
Mutlaka görülmesi gereken bir başka yer de 2012 yılında UNESCO Dünya Geçici Miras Listesi’ne alınan Aizanoi Antik Kenti’dir. Kütahya'nın Çavdarhisar ilçesinde yer alan, muhteşem bir Roma kenti kalıntısı olan Aizanoi’de dünyanın en iyi korunmuş Zeus Tapınağı bulunur ve bu kent tarihte dünyanın ilk borsasına ev sahipliği yapmıştır.
Zeus Tapınağı M.S. 2. yüzyılda Roma İmparatoru Hadrian tarafından inşa ettirilmiş olup Roma dönemi anıtsal taş mimarisinin en görkemli örneğidir.
İlk ticaret borsası
M.S. 3. yüzyılın sonlarında İmparator Diocletianus döneminde enflasyonla mücadele etmek amacıyla Aizanoi’de bir fiyat tespit kararnamesi yayınlanmış ve kararnamenin metinleri yuvarlak bir taş yapı olan ve dünyanın ilk ticaret borsası olarak kabul edilen Macellum’un duvarlarına kazınmıştır. Taşların üzerinde o dönem satılan yüzlerce ürünün tavan fiyat listesi bugün hala okunabilir durumdadır.
Aizanoi’de stadyum ve tiyatro bitişik şekilde inşa edilmiştir. Stadyumun bittiği yer, tiyatronun sahne binasına bağlanır. Bu birleşik mimari kompleks, Antik Çağ mühendisliğinin en özgün örneklerindendir.