Galata Kulesi’ndeki gizli müze

Ali Efe Kazık - Dünyanın dört bir yanından gelen binlerce insan her gün Galata Kulesi'ni ziyaret ediyor. Kimi İstanbul'u seyretmek, kimi fotoğraf çekmek, kimi Hezârfen'in izini sürmek, kimi de çift olarak gelip yüzyıllardır dilden dile anlatılagelen Galata Kulesi'yle özdeşleşmiş olan efsaneyi gerçekleştirmek için...

Ancak ziyaretçilerin büyük çoğunluğu, kule duvarlarına göz hizasında yerleştirilmiş olarak varlığını sürdüren binlerce yıllık taşları fark etmeden ayrılıyor. Oysa mevcut kule, yalnızca bir Orta Çağ yapısı değil. Duvarlarında Roma'dan, Geç Antik Çağ'dan, ve Bizans Dönemi’nden kalmış devşirme mimari parçalar sessizce yaşamaya devam ediyorlar.

Galata Kulesi Müzesi yalnızca günümüzde vitrinlerine yerleştirilerek sergilenen eserleriyle değil; beden duvarlarına tarihin farklı zamanlarında yerleştirilmiş devşirme taş eserleriyle ziyaretçilerine ikinci bir müze deneyimi sunuyor. Bu yönüyle kule, adeta "müze içinde müze" anlayışının özgün örneklerinden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Elbette bunları yalnızca binanın ayakta durmasına yarayan yapı taşları olarak değil; İstanbul'un tarihte farklı dönemlerine tanıklık etmiş olan farklı yapılarda ikinci kez belki de üçüncü kez hayat bulmuş tarih parçaları olarak tanımlamak gerekiyor.

Galata Kulesi duvarlarının iç kısmında yer alan devşirme mimari elemanlara örnek olarak; profil silmeleri, korniş parçaları, sütun mimarisine ait elemanlar, kabartmalı bloklar, yazıt parçaları ve bezemeli mermerler sayılabilir. Bunların tarihte çok kullanılan bir yöntem olan, önemini ve özelliğini yitirmiş, yıkılmış yapılardan devşirilmesi sonrasında son olarak Galata Kulesi duvarlarında kullanılan devşirme malzeme oldukları anlaşılıyor.

Sebep deprem mi?

Devşirme malzemelerin kulenin dördüncü, beşinci ve altıncı katlarında yoğunlaştığı görülmektedir. Bu durum kesin olarak kanıtlanması mümkün olmasa da; tarihte “Küçük Kıyamet” olarak adlandırılan 1509 İstanbul Depremi sonucu büyük bölümü yıkılan kulenin hızlıca yeniden yapılabilmesi için çevredeki tüm malzemelerin kullanılması sonucuna bağlanabilir. Aslında her biri başka bir yapının parçası olan malzemeler bu uygulama ile hafızalarını ve ruhlarını Galata Kulesi’nin beden duvarlarına taşımış oluyorlar.

‘Göz’ detayı

Kule içerisinde gezerken sadece meraklı bir çift gözün ilk bakışta dikkatini çekebilecek kırılmış bir mermer parçası gibi görünen blok, dikkatle incelendiğinde belirgin bir göz formunu andırıyor. Bu gerçekten bir göz motifi mi yoksa yalnızca devşirilen bir malzemenin göze benzetilen bir bölümü mü? Taşın oluşturduğu kompozisyon, Antik Mısır'ın en tanınmış koruyucu sembollerinden biri olan Horus'un Gözü'nü hatırlatıyor. Burada amaç bu parçayı doğrudan Horus ikonografisiyle ilişkilendirmek değil tabii ki fakat ikonografik benzerlik araştırılmayı hak edecek kadar dikkat çekici görünüyor.

İşin daha ilginç yanı ise kulenin duvarlarında bu devşirme malzemeyi kullanacak o kadar çok yer varken taşın mimari konumlandırma sonucu şu anda bulunduğu yer... Galata Kulesi'nin beşinci katında, Boğaz'a bakan tonozlu mazgal pencere nişinin tam alınlığında yer alıyor olması bunun yalnızca rastlantısal bir seçim olmayabileceğini düşündürüyor. Belki de bu tercih, kulenin İstanbul Boğazı'nı gözetleyen konumuna bilinçli bir gönderme niteliğindedir. Bu bilinçli bir yerleştirme miydi, yoksa yalnızca rastlantı mı? Bugün bunu kesin olarak söylemek mümkün değil. Ancak bazen cevaplardan çok sorular tarihin peşinden gitmemizi sağlar.

Latince yazıt

Galata Kulesi beşinci kat Boğaz yönünde yer alan bir diğer pencere nişi dış kısmında, pencere sol sövesinde yer alan mermer blokta Latince harflerden oluşan yazı çok net seçilebiliyor. Eksik kısmı nedeniyle yazı tam olarak okunamıyor. Harf karakterlerinin oranları ve yazım tekniği, taşın Roma İmparatorluk Dönemi'ne ait Latince bir yazıtın parçası olabileceğini düşündürmektedir. Bugün parçalanmış, ilk yapısından farklı bir yerde duruyor olsa da bu mermer blok geçmişteki büyük, önemli bir yapının sessiz tanığı olup İstanbul'un en görkemli noktalarından birinde yeni yaşamını sürdürmeye devam ettiği görülüyor.

Haç motifi

Galata Kulesi altıncı kat Boğaz yönünde, duvarın iç kısmında yer alan mermer parçada Hristiyanlığın sembolü olan haç çok net görünüyor. Mermer parça duvara düz olarak yerleştirilmiş. Adeta duvara asılmış izlenimi veriyor. Konum olarak normal bir insanın göz hizasında. Bu üzerinde haç motifi olan mermer parça da rastlantısal olarak buraya yerleştirilmemiş gibi duruyor. Bu bilinçli bir tercih miydi, yoksa yalnızca yapısal bir zorunluluk muydu? Bugün bunu kesin olarak söylemek mümkün değildir. Ancak yapının Ceneviz Dönemi’nde 'Kutsal Haç Kulesi' olarak anılmış olması, bu yerleştirmenin sembolik bir anlam taşıyabileceği ihtimalini akla getirmektedir.

Kule duvarlarında yer alan diğer devşirme malzemelerde görülen profil silmeleri ve bezemeler Roma, Geç Roma veya Bizans dönemlerinin taş işçiliğine işaret edebilecek özellikler taşımaktadır. Ayrıntılı bir katalog ve karşılaştırmalı çalışma, bu parçaların kökenini daha net ortaya koyacaktır.

Galata Kulesi'ni gezen ziyaretçiler genellikle manzaraya odaklanıyor. Oysa kulenin duvarlarına birkaç dakika dikkatle bakıldığında küçük bir taş müzesi ortaya çıkıyor.

Galata Kulesi yalnızca İstanbul'u seyretmek için değil, İstanbul'un binlerce yıllık hafızasını okumak için de ziyaret edilmelidir.

Siz siz olun;

Galata Kulesi'ni ziyaret ettiğinizde başınızı yalnızca İstanbul siluetine çevirmeyin. Bir kez de duvarlara bakın. Belki bir Roma yazıtıyla göz göze geleceksiniz. Belki bir Bizans bezemesini fark edeceksiniz. Belki de 1500 yıl önce başka bir yapıyı süsleyen bir taşın bugün hâlâ İstanbul'u seyretmeye devam ettiğini göreceksiniz.

Çünkü bazen bir anıtın en etkileyici hikâyesi, onu inşa edenlerde değil; yüzyıllar boyunca duvarlarına eklenen taşların taşıdığı hafızada saklı olabilir.

Şimdi sıra sizde... Galata Kulesi'ni yeniden keşfedin.