Geçmiş müziğin büyüsü: Arkeomüzikoloji

Gamze Karaoğlan - “Tanrıçayı hoşnut ettiğimde, o da beni yüreğinde sevecek…” Yaklaşık 3400 yıl önce Ugarit’te kil bir tablete yazılan bu sözleri bugün okuyabiliyoruz. Hurri İlâhisi olarak bilinen bu metnin yanında, ona eşlik eden müziksel işaretler de bulunuyor. Yine de melodiyi bugün kesin olarak bilemiyoruz. Elimizde sözler ve müziğe ilişkin işaretler var fakat o sesin kendisi yok.

Bu durum, geçmişi anlamaya çalışırken müzikle karşılaştığımız temel sorunu ortaya koyuyor. Arkeoloji ile geçmiş insanlarının ne yediğini, ne giydiğini, nasıl yaşadığını ve gündelik hayatlarını nasıl sürdürdüğünü bilimsel kanıtlarla giderek daha ayrıntılı anlayabiliyoruz. Müzikte ise gördüğümüz ile duymak istediğimiz arasında daha büyük bir mesafe var. Çünkü ses, geride kendisini koruyan maddi bir nesne bırakmıyor.

Oysa müzik, geçmiş toplumların hayatında tali bir unsur değildi. Tapınak ritüellerinden saray törenlerine, savaşlardan şölenlere, düğünlerden cenazelere ve tiyatro gösterilerine kadar pek çok toplumsal pratiğin parçasıydı.

Peki bugün bu dünyaya nasıl yaklaşabiliriz? İmkânsızı mı istiyoruz?

Arkeolojik kazılarda bulunan çalgılar, müzisyen tasvirleri, yazıtlar ve tabletler bu sorunun farklı parçalarını sunuyor. Bir çalgının bulunduğu arkeolojik bağlam, bir vazo üzerindeki müzisyen betimi, bir yazıtta geçen şarkıcı ya da sesin üretildiği tiyatronun mimarisi, geçmişin müzik pratiklerine ilişkin farklı ipuçları taşıyor. Yazılı ve ikonografik kaynaklar bu verilere eklendiğinde; çalgıların yeniden üretilmesi, eski müzik sistemlerinin deneysel olarak sınanması gibi yöntemlerle geçmişin ses dünyasına ilişkin daha kapsamlı bir tablo kurulabiliyor.

İşte arkeomüzikoloji bu izleri bir araya getiriyor. Arkeolojinin yanı sıra müzikoloji, tarih, antropoloji, filoloji, ikonografi ve akustikten yararlanarak yalnızca hangi çalgıların kullanıldığını değil, müziğin kim tarafından, nerede, nasıl ve hangi amaçla üretildiğini anlamaya çalışıyor. Amaç yalnızca kayıp bir melodiyi yeniden kurmak değil; o melodinin içinde üretildiği toplumsal ve kültürel dünyayı da anlayabilmek.

Dosyada neler var?

Bu önemli sayıda, Doç. Dr. Gülgüney Masalcı Şahin, Hitit metinleri ve görsel kaynaklar üzerinden müziğin ritüel ve saray yaşamındaki önemini ele alıyor. Prof. Dr. Cenk Güray ve öğrencisi Arş. Gör. Tunahan Alan, eski Mezopotamya metinlerinde saklı ses dünyasının izlerini sürüyor.  Prof. Dr. Mehmet Işıklı,  bu alanın belki de en eksik yönünü bizimle paylaşıyor; Dağlık Doğu Anadolu’nun zorlu coğrafyasında müziğe dair arkeolojik izleri değerlendiriyor. Doç. Dr. Mesut Kınacı ise Antik Hellen’de müzik, çalgılar ve bunların toplumsal bağlamlarını ayrıntılı biçimde aktarıyor. Alanı, geçmişin ses dünyasını yeniden üretim ve icra yoluyla deneyimlemeye açan yönünü ise antik çalgıların yeniden üretimi ve icrası üzerine çalışan Rosa Fragorapti ile gerçekleştirdiğimiz söyleşi ortaya koyuyor.

Gordion’daki Frig müzik kültürü üzerine araştırmalarıyla Prof. Dr.  Samuel Holzman ile gerçekleştirdiğimiz söyleşiyi ise dosyanın kapsamı nedeniyle bir sonraki sayıya taşıdık.

Ve son olarak bu sayının var olma sebebi de olan “seslerini duyamasak da, izlerinin peşine düşmemizi sağlayan tüm o kadim müzisyenlere” saygılarımızla.