Geçmişe dair sınırsız cevaplar

Gamze Karaoğlan - Kolombiya’daki Universidad Nacional de Colombia Arkeoloji Laboratuvarı’nın yöneticisi Prof. Dr. Ali Duran Öcal, sahada başlayan kazı sürecinin laboratuvarda nasıl bilimsel veriye dönüştüğünü bizzat yönettiği laboratuvar ortamından aktarıyor. Öcal, modern arkeolojide laboratuvarın rolünü ve analitik yöntemlerin önemini gözler önüne seriyor. Prof. Dr. Öcal, hem Kolombiya’daki pratikleri hem de kendi laboratuvarında izlenen yöntemleri anlatarak, arkeometrinin arkeolojiye kattıklarını ve disiplinlerarası iş birliğinin önemini detaylı biçimde anlatıyor.

■ Arkeoloji uzun süre kazı sahasıyla özdeşleşti; laboratuvar çoğu zaman yalnızca doğrulama yapılan “arka oda” gibi görüldü. Oysa bugün birçok bulgunun hikâyesi, sahada başlayan sürecin laboratuvarda derinleşmesiyle tamamlanıyor. Bu dönüşüm ışığında sormak isterim: Arkeometri sizce arkeolojik bilgi üretiminde bugün nasıl bir rol oynuyor? Sizce bir bölümde laboratuvar, araştırma tasarımına hangi aşamada dahil olmalı; ideal model “kazı sonrası destek” mi, yoksa en baştan birlikte kurulan bir bilimsel ortaklık mı?

Genel anlamda arkeometri, arkeolojik ve bazı durumlarda tarihsel ya da sanat tarihi sorularını açıklığa kavuşturmak için kullanılan tüm bilimsel yöntemleri kapsayan genel bir terimdir. Başka bir deyişle, doğa bilimlerine özgü fiziksel ve kimyasal analizleri içeren bir dizi işlem zinciri yardımıyla edinilen verilerin, arkeoloji çalışmaları bağlamında uygulanması ve yorumlanmasıdır

Arkeometri, farklı ve birbirini tamamlayıcı yaklaşımların katma değer olarak kabul edildiği disiplinlerarası bir araştırma alanıdır. Bu nedenle farklı uzmanlar arasında iş birliği ve güçlü bir iletişim son derece önemlidir. Diğer sosyal bilimcilerden farklı olarak arkeologlar, insan eylemlerinin geride bıraktığı fiziksel kalıntılardan yola çıkarak geçmişi anlamlandırmaya çalışırlar. Bu kalıntıların bilimsel teknik ve teknolojilerle analiz edilmesi, insanı maddi kültürü üzerinden anlama yönündeki mantıksal–pozitivist arayışın temel bir parçasını oluşturur. Bu bağlamda arkeologların, arkeometrinin yeni arkeolojik sorular üretme ve mevcut sorulara yeni yanıtlar verme kapasitesine, ayrıca gelişen teknoloji ve metodolojilere açık olmaları gerekir.

Kolombiya’daki uygulama

Arkeolojik laboratuvarlar, genellikle kazı öncesi hazırlıkların planlandığı, buluntuların bilimsel yöntemlerle analiz edildiği ve korunduğu uzmanlaşmış alanlar olarak tanımlanır. Ancak Kolombiya’daki pratikte laboratuvarın işlevi daha çok kazı sonrasına karşılık gelmektedir. Laboratuvar, çoğu zaman kazıdan gelen malzemenin depolandığı ve gelecekteki olası araştırmalar için saklandığı bir yer olarak algılanır. Yani kazı öncesinde laboratuvarın araştırma tasarımına dâhil olduğu bir yapı pratikte söz konusu değildir.

Bunun temel nedeni, burada gerçekleştirilen kazıların büyük ölçüde “kurtarma kazısı” niteliğinde olmasıdır. Kazılar, çoğunlukla özel firmalar tarafından sözleşme yoluyla görevlendirilen bağımsız arkeologlar tarafından ve çok kısıtlı süreler içinde (çoğu zaman 1–2 ay) yürütülmektedir.

Kazı tamamlandığında ise asıl sorun başlar. Arkeoloğun sözleşmesi sona erer, kazıyı üstlenen firmanın arkeolojik malzeme üzerindeki sorumluluğu teknik olarak biter ve geriye depolanmış büyük miktarda arkeolojik malzeme kalır. Bu malzemenin nasıl değerlendirileceği, nasıl analiz edileceği ve nasıl bilimsel veriye dönüştürüleceği ciddi bir problem hâline gelir. Bu bağlamda Kolombiya’da “laboratuvar” kavramı çoğunlukla “kazı sonrası destek” anlamını taşımaktadır.

İdeal model

Oysa Avrupa’da ve Türkiye’de günümüzdeki laboratuvar anlayışı çok daha geniştir ve işlevi kazı öncesinden başlar. Malzeme analizi, belgeleme, koruma ve arkeometrik çalışmalar laboratuvarın temel işlevleri arasında sayılmaktadır. Ayrıca taşınması mümkün olmayan ve yerinde incelenmesi gereken kültürel miras için kazı alanında kurulan mobil laboratuvar uygulamaları da mevcuttur.

İdeal model, laboratuvarın kazıdan sonra devreye giren bir destek birimi olması değil; araştırma tasarımının en başından itibaren sürecin parçası olmasıdır. Arkeometrik düşüncenin kazı planlamasına dâhil edilmesi, hangi örneklerin nasıl alınacağına, hangi soruların sorulacağına ve hangi yöntemlerin kullanılacağına en başta karar verilmesini sağlar. Laboratuvarın işlevi

■ Birçok okur için laboratuvar, “ölçümlerin yapıldığı yer” gibi algılanır; oysa çoğu zaman belirleyici olan şey ölçümün kendisinden önce, hangi soruyu sorduğumuz ve o soruya uygun yöntemi nasıl seçtiğimizdir. Size ulaşan bir örnek hangi adımlardan geçerek bilimsel veriye dönüşüyor?

Laboratuvar; eğitim, araştırma ve toplumsal katılım faaliyetlerinin de yürütüldüğü çok yönlü bir çalışma alanıdır. Laboratuvar, aynı zamanda arkeolojik referans koleksiyonlarından yararlanılarak arkeolojik araştırma yöntemleri ve analizleri gibi derslerin verildiği bir öğrenme ortamıdır. Bunun yanında, öğretim üyeleri, öğrenciler ve araştırmacılar arasında analiz ve tartışma zemini oluşturan bir buluşma noktasıdır. Güncel koşullar, disiplinlerarası çalışmaları ve arkeolojinin sosyal bağlamdaki tartışmalarını da laboratuvarın gündemine taşımaktadır. Bu nedenle laboratuvar, yalnızca arkeolojiye ait bir alan değil; farklı disiplinlerin bir araya geldiği bir çalışma çerçevesi sunar.

Bizim laboratuvarımız Universidad Nacional de Colombia Antropoloji Bölümü bünyesinde, Arkeoloji müfredatına bağlı özel bir birim olarak 1970 yılından bu yana faaliyet göstermektedir. Ülkenin hemen her arkeolojik bölgesinden gelen materyallerin depolandığı bu laboratuvar, geçmiş insan topluluklarının yaşam biçimlerini yeniden yapılandırmayı amaçlayan araştırmacılar için Kolombiya’daki en kapsamlı arkeolojik koleksiyonlardan birine ev sahipliği yapmaktadır. Laboratuvarda şu anda Kolombiya’nın tamamını temsil eden, 50.000’den fazla parçadan oluşan sistematize edilmiş bir seramik referans koleksiyonu ve bağlamlandırılmış, yayınlarla desteklenmiş bir taş alet referans koleksiyonu bulunmaktadır. Bu koleksiyonlar, yeni gelen örneklerin değerlendirilmesinde karşılaştırmalı bir temel oluşturmaktadır.

Tarihlendirme yöntemleri

Herhangi bir arkeometrik analize karar verme sürecindeki ilk ölçüt, malzemenin türüdür. Eğer konu tarihlendirme ise, hangi tekniğin uygulanabileceği öncelikle tartışılır. Seramik tarihlendirmesi söz konusu olduğunda, en uygun ve en kesin sonuç alınabilecek teknik olarak EPR öne çıkar. Ancak bu tekniğin uygulanabilmesi için malzemenin bazı ön koşulları sağlaması gerekir. Bu ön koşullar arasında, seramiğin gömülü olduğu yerin yüzeye yakınlığı, bulunduğu ortamın homojenliği, su kaynaklarına yakınlığı ya da uzaklığı gibi çevresel parametreler yer alır. Ayrıca seramiğin bulunduğu sediment örneğinin de alınması gereklidir.

Tarihlendirme için bir diğer seçenek arkeomanyetizma tekniğidir. Bu teknik için öncelik, orijinal konumunu koruyan fırın ve ocak gibi yapılardadır. Bununla birlikte, 500°C’nin üzerinde pişirilmiş seramiklerin de arkeomanyetik yöntemle tarihlendirilmesi mümkündür.

Ancak burada da bazı eşikler söz konusudur. Seramik parçalarının stratigrafik bağlamının kesin olması gerekir ve seramiğin manyetik alanı doğru kaydedebilecek manyetit veya hematit gibi demir oksitleri içermesi beklenir.

Bunların dışında seramikler üzerinden yapılan paleodiyet analizleri de mümkündür. Bu analiz, seramik kapların gözeneklerinde hapsolmuş organik kalıntıların belirlenmesine dayanır. Gaz kromatografisi yöntemiyle seramik matriste kalıcı olan biyobelirteçler tanımlanarak, bu kaplarda bitkisel gıdalar, et ya da süt ürünlerinin bulunup bulunmadığı anlaşılabilir. Bu da prehistorik toplumların beslenme alışkanlıklarına dair doğrudan veri sunar.

Disiplinlerarası iş birliği

■ Arkeometride bir sonucun “güvenilir” sayılmasını sağlayan şey sizce nedir? Bu güvenilirliği en belirgin biçimde artırmak için önümüzdeki birkaç yılda tek bir öncelik seçecek olsanız, bu ne olurdu?

Bir sonucun güvenilir sayılmasını sağlayan temel unsur, analitik yöntemlerin doğru ve disiplinlerarası bir yaklaşımla uygulanmasıdır. Günümüzdeki arkeoloji anlayışı değişmektedir ve sadece kazı yapmaktan ibaret değildir. Kazı bittikten sonra, eserleri inceleme ve yorumlama gibi zorlu çalışmalar başlar. Bir eserin görünümünden çok şey öğrenilebilse de, gördüklerimizin ötesine geçtiğimizde çok daha fazlasını öğrenebiliriz. Doğal bilimlerin teknolojilerinin yardımıyla gerçekleştirebilecek analitik yöntemler, eserleri daha yakından incelememize ve daha fazlasını öğrenmemize olanak tanır. Bu anlamda, analitik yöntemler, fiziksel kalıntıları veriye dönüştürerek araştırmacıların eski diyetleri, ticaret yollarını, teknolojileri ve ortamları yeniden oluşturmasına olanak tanıdığı için modern arkeoloji için çok önemlidir. Araştırmalarımda disiplinlerarası bir yaklaşımın gerekliliğine kesinlikle inanıyorum ve bunu sadece arkeometri dersim aracılığıyla değil, öğrettiğim diğer tüm derslerde de öğrencilerime aşılamaya çalışıyorum. Bu bağlamda, özellikle arkeometri dersi kapsamında diğer disiplinlerle iş birliğini teşvik ederek bölümümüzün sınırlarını genişletiyorum.

■ Sahada gördüğümüz çoğu şey buluntudur; ama “kanıt” dediğimiz şeyin önemli bir kısmı laboratuvarda üretilir. Bu yüzden şunu sormak istiyorum: Laboratuvarlar olmasaydı arkeoloji bugün hangi temel hakikatlerden mahrum kalırdı? Daha da açık sorayım: Laboratuvarı devreden çıkardığımızda “bilimsel arkeoloji” dediğimiz şey pratikte neye dönüşür?

Her alanda olduğu gibi arkeolojinin de teknolojik gelişmelerden etkilendiği kesindir. Örneğin, 30 yıl önce yüzey araştırmaları (survey) geleneksel yöntemlerle, arazide yürüyerek ve uzun zaman süreçlerinde yapılırken, günümüzde jeo-fiziksel yöntemlerle (GeoRadar) çok daha hızlı ve kesin sonuçlar elde edilmektedir. Önceleri sadece seramik kabın şekline ve desenine bakılarak kullanım amacı saptanırken, günümüzde kimyasal yöntemlerle (gaz kromatografi) seramik analizleri yapılmakta ve hangi yiyeceğin saklandığı çok daha kesin biçimde belirlenebilmektedir. Bu bağlamda, günümüzde laboratuvarları arkeolojiden ayrı düşünmek olanaksızdır.

■  Arkeometri, arkeolojinin elindeki buluntuyu “nesne” olmaktan çıkarıp kanıta dönüştüren mutfaktır. Kazı, geçmişin kapısını aralar; laboratuvar ise o kapıdan görünenin hayal mi, olgu mu olduğunu ayıklar. Bugün arkeoloji, sahadaki sezgiyi laboratuvardaki ölçüyle birleştirebildiği ölçüde hem daha dürüst hem daha güçlü bir bilim oluyor. Ali Hocam, tek cümleyle sorayım: Arkeometrinin arkeolojiye kattığı en vazgeçilmez şey sizce nedir?

Kendine özgü yöntemleriyle geleneksel arkeoloji, tarihöncesi toplumların yaşam biçimlerini ve davranışlarını anlamada yeterli bilgi sağlar. Arkeoloji biliminin yanıtlayabildiği birçok sorunun ötesinde, toplumları değiştiren etkenlerin neler olduğu yolundaki arayışlara genel bir yanıt bulmak mümkündür. Ancak arkeometrinin katkıları söz konusu olduğunda, geleneksel arkeolojinin yetersiz kaldığı açıktır. Arkeometrinin yanıtlayabileceği sorular, geçmişle ilgili neredeyse sınırsızdır. Tarihöncesi üretim teknolojilerini tam olarak anlamak için materyal analizleri yapılmalı; malzemelerin (pigmentler) tanımlanması ve karakterizasyonu, hammadde kaynaklarının belirlenmesi, mutlak tarihleme ve eserlerin orijinalliklerine ilişkin soruların yanıtlanması arkeometrik analizleri gerektirir. Bu nedenle arkeometri, arkeolojinin vazgeçilmez bir bileşeni olarak görülmelidir.

Laboratuvarda bir gün

Sabah Kolombiya Ulusal Üniversitesi’ndeki (Universidad Nacional de Colombia) Arkeoloji Laboratuvarı’nın (Laboratorio de Arqueología) kapısını açtığınızda sizi ilk karşılayan ne olur: Sessiz bir tezgâh mı, günün ölçümlerini bekleyen cihazlar mı, yoksa yanıtını aradığınız bir soru mu? Bizi bir gününüzün içine davet eder misiniz? Genel olarak, laboratuvardaki dersime sabah 07.00’de başlarım ve kapıyı açan ilk kişi benim. Çok erken olduğu için mevcut dört asistanımdan hiçbiri henüz gelmemiş olur ve üç saat sürecek dersime başlarım. Dersim olmadığında da aynı saatte laboratuvarda olur ve önceden planladığımız çalışmalara başlarım. Bu çalışmaların en fazla yer tuttuğu kısım, arkeolojik malzemelerin envanterlenmesi ve sınıflandırılmasıdır. İkincil derecedeki işler ise, parçaların literatür taramasıyla sınıflandırılması ve envanter numarasının belirlenmesini içerir.. Saat 08.00’den itibaren asistanlarım laboratuvara gelmeye başlar. Güne göre değişen sayıda, bölüm içi ve bölüm dışı öğrenciler de bize gönüllü olarak katılarak çalışmalara katkıda bulunurlar. 3D Sanal Müze Geliştirmekte olduğumuz projelerden biri, arkeolojik objelerin üç boyutlu modellerle paylaşılmasını sağlayacak “3D Sanal Müze” platformudur. Bu kapsamda, fotogrametrik ölçümlerle seramik kapların dijitalleştirilmesi çalışmalarına devam ediyoruz. Ayrıca, laboratuvarda tezlerini geliştiren lisans ve lisansüstü öğrenciler de zaman zaman bize katılarak sürece katkıda bulunuyor. Laboratuvarımızda “olmazsa olmaz” dediğimiz cihazlar ve altyapı arasında, kalemler, cetveller, büyüteçler, mikroskop ve fotoğraf makinesi gibi temel çizim ve ölçüm araçları yer alıyor. Bu araçlar, hem envanterleme hem de seramik ve taş materyallerin doğru şekilde belgelenmesi ve analiz edilmesi için vazgeçilmezdir.

‘Arkeolog yeniliklere ve eleştirilere açık olmalı’

■ Arkeometri laboratuvarı yalnızca ölçüm yapılan bir yer değil; jeolog, kimyager, arkeolog, koruma uzmanı, analitik bilimci ve veri yorumcunun aynı masada buluştuğu bir kültür ortamı. Sizin laboratuvarınızda “iyi bilim yapmak” için olmazsa olmaz gördüğünüz kültürel ve etik prensipler nelerdir?

Gerek sosyal, gerekse doğal bilimci olarak her araştırmacının akademik geçmişine bağlı bir bakış açısı vardır ve yorumları bu bakış açısına göre şekillenir. Bir fizikçinin veya jeologun bir arkeolojik yerleşim yerini ve nesneleri değerlendirmesi, bir arkeoloğun değerlendirmesinden farklı olabilir. Önemli olan, bu farklı bakış açılarını bir araya getirip sentez oluşturabilmektir. Bu sürecin merkezinde arkeoloğun rolü büyüktür. Dolayısıyla arkeologların yeniliklere ve eleştirilere açık olması gerekmektedir.