‘Gözle görülmeyen özellik veriye dönüşüyor’

Gamze Karaoğlan - Koç Üniversitesi’nden Prof. Dr. Rana Özbal, Anadolu ve Yakın Doğu prehistoryasına odaklanan çalışmalarında mikroarkeoloji, toprak kimyası, izotop analizleri ve çanak çömleklerde lipit analizleri gibi yaklaşımlarla hane, gündelik pratik ve kültürel etkileşimin izini sürüyor; Barcın Höyük ve Tell Kurdu gibi uzun soluklu projelerde arkeometrik verinin “bağlam”dan koparıldığında nasıl kırılganlaştığını, doğru kurulduğunda ise geçmişin en gündelik ayrıntılarını bile aydınlatabildiğini vurguluyor. Bu söyleşide “mutfak” metaforunu gerçek anlamıyla ele alıyoruz: Tabandaki izlerden kapların içindeki kalıntılara, laboratuvardan müzeye ve ülke ölçeğinde veri tabanı ihtiyacına uzanan bir hat…

■ Arkeoloji sahada bağlamı kuruyor, arkeometri ise laboratuvarda bu bağlamı ölçülebilir ve karşılaştırılabilir kanıta dönüştürüyor. Sizin yaklaşımınızda bu iki alanın sınırı nerede başlıyor, nerede bitiyor? Bir kazıda arkeometrinin devreye en doğru girmesi gereken kritik karar noktası hangisidir?

Bu ayrım kavramsal olarak yararlı olsa da pratikte kesin sınırlarla belirlemek pek kolay değil. Arkeometriyi, kazı sorusunu en baştan belirleyen bir düşünme biçimi olarak görüyorum. Yani sadece sahada elde edilenin laboratuvarda test edilmesi olarak değerlendirmemek gerekir.

Bir kazı sürecinde arkeometri açısından en önemli aşama, analiz için seçilecek örneğin belirlenmesidir. Bu karar genellikle kazı bittikten sonra değil, kazılar devam ederken ve tabakalaşma değerlendirmeleri yapılırken belirlendiğinde daha sağlıklı olabiliyor. Mesela bazı teknikler için arazide örnekleme yapılmazsa belirli soruları cevaplamamız mümkün olmayabilir. Bir numunenin nereden, nasıl ve hangi amaçla alındığı belli değilse, laboratuvarda elde edilen en güvenilir veriler bile bağlamdan kopuk ve zayıf kalır.

Şayet malzeme hâlihazırda tüm kontekstlerden düzenli olarak zaten toplanıyorsa ancak o zaman kazı bitimi sonrasında da örnekler sağlıklı biçimde seçilebilir. Mekân analizleri, bazı izotop analizleri ve çanak çömleklerde lipit kalıntı çalışmaları çoğu zaman kazının sonunda devreye giren teknikler gibi görülür. Oysa bu yöntemler, hane, beslenme ve üretime dair sorularla birlikte en baştan kurgulanmalıdır. Arkeometri doğru zamanda uygulandığında, yalnızca karşılaştırılabilir veri sunmakla kalmaz; geçmişteki gündelik davranışları yeniden düşünmemizi de mümkün kılar.

İlişkiler tespit ediliyor

■ Neolitik yerleşimlerde (örneğin Çatalhöyük gibi) sıkça karşımıza çıkan obsidiyenler, bir “buluntu” olmaktan çıkıp arkeometrik analizlerle “veri”ye dönüştüğünde bize ne anlatır? Kaynak tespiti üzerinden hareketlilik, değiş-tokuş ağları ve kültürel temas hakkında hangi tür çıkarımlar yapılabiliyor?

Arkeometrik analizler, obsidiyen gibi malzemelerin gözle görülmeyen özelliklerini ortaya çıkararak, bunların insan hareketliliği, ticaret ve sosyal etkileşimlere dair önemli verilere dönüşmesini sağlar. Arkeometri tek başına kesin sonuçlar sunmamakla birlikte, arkeolojik bağlamla birlikte ele alındığında Neolitik Dönem’deki etkileşim biçimlerinin anlaşılmasına önemli katkılar sağlar. Özellikle kaynak çalışmaları, ticari ilişkiler ve dolaşım ağları hakkında bilgi üretir.

Benzer bir yaklaşım, Neolitik Dönem’le sınırlı olmaksızın, çanak çömleklerin üretiminde kullanılan minerallerin ya da daha geç dönemlerde metal buluntuların alaşımında yer alan cevherlerin kaynak bölgelerinin tespitinde de geçerlidir. Bir malzemenin kaynağının belirlenmesi, yerleşimin bağlantılı olduğu coğrafi alanların saptanmasına, bu ilişkilerin süresinin izlenmesine ve zaman içindeki değişimin analiz edilmesine olanak tanır.

Mekâna dair bilgiler

■ Tell Kurdu gibi çok katmanlı yerleşimlerde, aynı alanın farklı dönemlerde farklı amaçlarla kullanılması mekânsal okumaları zorlaştırabiliyor. Arkeometri bu tür tartışmaları hangi açılardan gerçekten çözülebilir hale getirdi?

Arkeolojik yerleşimlerde faaliyet alanlarını belirlemek genellikle zordur çünkü o mekânın sakinleri genelde taşınabilir eşyalarını giderken yanlarına alırlar. Bu nedenle arkeolojik buluntular genellikle, mekânlarda ne yapıldığından çok, alanın nasıl terk edildiğini gösterir.

Aynı alanın farklı dönemlerde farklı amaçlarla kullanılıp kullanılmadığını tartışabilmek için, öncelikle tek bir dönemde bir mekânın hangi faaliyetlerle ilişkilendirilebileceğini anlamamız gerekir. Arkeometri burada, tekil buluntulardan ziyade, gözle görülemeyen birikim süreçlerine odaklanarak devreye girer. Toprak kimyası, mikroarkeolojik sonuçlar ve kalıntı analizleri gibi yöntemler, bir alanın tekrarlanan kullanımlarının, kısa süreli müdahalelerinin veya belirli faaliyetlere özgü izlerin ayırt edilmesini sağlamada önemli rol oynamakta.

Bu nedenle, Tell Kurdu gibi çok katmanlı yerleşimlerde arkeometrinin esas katkısı mekânların doğrudan işlevlerini tanımlamak yerine, hangi olası faaliyetleri barındırdığını ve bu faaliyetlerin zaman içinde nasıl değişiklik gösterdiğini tartışmaya açabilmesidir. Bu yaklaşım, arkeolojik verinin sınırlarını ve potansiyelini daha iyi görmemizi sağlar. Fosfat birikimleri, organik kalıntılar ve yanma izleri, ilgili alanın konut, üretim ya da hayvan barındırma amacıyla kullanılıp kullanılmadığı konusunda değerlendirme yapılmasını sağlar. Ayrıca, seramik kalıntı analizleri ile mekâna ilişkin izotop verileri, belirli uygulamaların mekânsal dağılımının izlenmesini mümkün kılmaktadır.

Bu tür veriler tek başına kesin cevaplar üretmez ama arkeolojik bağlamla birlikte ele alındığında, mekânın zaman içinde nasıl yeniden tanımlandığını ve hangi gündelik pratiklerle ilişkilendirildiğini somut örneklerle tartışılabilir hale getirir. Arkeometri, dolayısıyla bize bir mekânın yalnızca görünüşünü değil, aynı zamanda nasıl kullanıldığına dair de önemli bilgiler sunar.

Neolitik Dönem’de süt ürünleri

■ Neolitik mutfak dediğimizde çoğu zaman “hangi ürünler vardı?” diye soruyoruz; oysa asıl mesele bu ürünlerin nasıl işlendiği ve tüketildiği. Arkeolojik alanlarda çanak çömleklerin içinde kalan lipit kalıntılarına arkeometrik yöntemlerle baktığımızda, geçmişte öğrenemediğimiz neleri bugün öğrenebiliyoruz; hangi yorumları kurabiliyoruz? Çalıştığınız kazı alanlarından, bu konuda sizi şaşırtan ve daha önce bilmediğimiz bir bulguyu paylaşabilir misiniz?

Beni asıl şaşırtan şey, belirli bir keşiften ziyade, ilk yerleşim dönemlerinde mutfakla ilgili uygulamaların bu kadar açık bir şekilde izlenebilmesidir. Genellikle Neolitik Dönem’de süt ürünlerinin daha sonraki aşamalarda veya ikincil olarak kullanıldığı düşünülür. Ancak Barcın Höyük'ün en eski tabakalarındaki kapların yarısından fazlasında süt ürünlerine ait lipit kalıntılarına rastladık.

Ayrıca, birçok kapta hayvansal yağ kalıntılarına da rastlanmıştır. Bu bulgular, çanak çömleklerin özellikle koyun, keçi ve sığır gibi sürü hayvanlarına dayalı bir beslenme biçimiyle ilişkili olduğunu göstermekte. Zooarkeolojik olarak incelenen hayvan kemikleri de bu tabloyu desteklemektedir.

Bitkisel kalıntılar, hayvansal ürünlerin yanında arpa, buğday ve mercimek gibi tahılların ve baklagillerin de Neolitik Dönem’de bilinçli olarak üretildiğini gösteriyor. Barcın Höyük’te, erken dönemlerde hem bitkisel hem hayvansal ürünlere dayalı planlı bir beslenme sistemi olduğu anlaşılmaktadır.

Bu bulgular arkeolojik bağlamla birlikte değerlendirildiğinde önemli sonuçlar sunmakta. Lipit analizleri, zooarkeolojik ve arkeobotanik verilerle örtüşerek, Neolitik Dönem’de en azından Batı Anadolu’da süt ürünlerinin, etin ve bitkisel gıdaların gündelik mutfak pratiğinin ayrılmaz bir parçası olduğunu göstermektedir. Gündelik pratiklerin arkeometrik yöntemlerle tespit edilebilmesi ve genellikle yüksek doğrulukla izlenebilmesi bilim açısından ve geçmişi anlayabilmek açısından önemlidir.

Karşılaştırma sorunu

■ Arkeometride en zor şeylerden birinin üretilen verinin başka verilerle “konuşabilmesi” olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de ulusal ölçekte karşılaştırmalı bir referans altyapısı var mı? Eğer hâlihazırda böyle bir altyapı yoksa, kurulacaksa sizce ilk yapılacak ve en gerçekçi adım ne olmalı?

Gerçekten de arkeometride en zor meselelerden biri, üretilen verinin başka verilerle anlamlı biçimde karşılaştırılabilir olması. Türkiye’de tekil projelerde son derece nitelikli çalışmalar yürütülüyor. Fakat bu verilerin ortak bir referans altyapısı içinde bir araya gelebildiğini söylemek zor. Veriler çoğu zaman farklı yöntemlerle, farklı standartlarla ve farklı ayrıntı düzeylerinde üretiliyor. Dolayısıyla çok anlamlı bir biçimde karşılaştırılamıyor.

Aslında ulusal ölçekte bir veritabanı mümkün olsa çok faydalı olur ancak burada bence en gerçekçi adım belirli yöntemler etrafında belirli raporlama standartlarının tanımlanması olabilir. Mesela izotop analizleri, lipit kalıntı çalışmaları ya da toprak kimyası gibi yöntemlerde kullanılan metodolojilerin standarda uygun ve karşılaştırılabilir şekilde yapılması çok daha uygulanabilir bir başlangıç olur. Verilerin birbiriyle uyumlu olması için, örneklerin kaynağı, bağlamı ve analiz yönteminin ortak bir dille paylaşılması gerekir. Uzun vadede bu tür standartlaşmış veriler paylaşılabilir hale gelirse ulusal ölçekte karşılaştırmalı çalışmalar yapmak da mümkün olabilir.

Aynı yerleşimde farklı beslenme

■ İzotopik analizler, insanların ne tür besinlere yöneldiğini ve bunun sosyal/kültürel yapıyla nasıl ilişkilenebileceğini göstermede güçlü bir pencere açıyor. Karbon ve azot izotop analizleri gibi yöntemlerle, aynı yerleşimde yaşayan gruplar arasında (örneğin statü, cinsiyet ya da yaşam tarzına bağlı) beslenme farklarını konuşurken, sizce en güvenilir okuma çerçevesi nedir?

İzotop verileri, bireyleri sosyal kategorilere ayırmak yerine, beslenme çeşitliliğini ve topluluk içindeki farklılıkları anlamada daha yararlıdır. Statü, cinsiyet veya yaşam tarzı gibi unsurlar, yalnızca arkeolojik bağlamlarla beraber ele alınmalıdır.

Bu yaklaşımın en dikkat çekici örneğine Ege kıyılarında bulunan Kadıkalesi Anaia Bizans Dönemi verilerinde rastladım. Aynı yerleşimde yaşayan bireylerin karbon ve azot değerlerinde oldukça geniş bir dağılım gözlemledim. Bu sonuçlar, tek tip bir beslenme modelinin olmadığını; aksine, çeşitli kaynaklara erişimin, muhtemel hareketliliğin ve farklı yaşam biçimlerinin etkili olduğunu gösteriyor. Küçük ve kapalı topluluklarda izotop değerlerinin benzer olması ortak beslenme alışkanlıklarını ve sınırlı kaynakları gösterir. Ancak hastalık veya stres yaşayan bireylerde bu değerler değişiklik gösterebilir, bu da izotop analizlerinin hem sosyal farklılıkları hem de kişisel yaşam öykülerini anlamada etkili olduğunu ortaya koyar.

‘Arkeolojik yorumun sınırını belirleyen bir düşünme tarzı olarak ele alınmalı’

■ Arkeometri çoğu zaman rapor gibi görülüyor. Oysa siz soruyu baştan kuran bir düşünme biçimi olarak tarif ediyorsunuz. Türkiye’de arkeolojinin bir üst eşiğe geçmesi için arkeometrinin rolü ne olmalıdır? Gelecekte, Türkiye’de arkeometri adına vizyonunuz nedir?

Arkeometri çoğunlukla sürece geç katıldığı için rapor olarak görülür. Yani kazı tamamlandıktan sonra devreye giren analizler ister istemez sonuç üreten ama yorumlanması zor ya da anlamsız veriler gibi görünür. Oysa arkeometri, kazının başında hangi verilerin anlamlı olacağını düşündüğümüz ve arkeolojik yorumun sınırlarını belirleyen bir düşünme tarzı olarak ele alınmalıdır.

Türkiye’de arkeometri aslında köklü bir geleneğe dayanmaktadır. Bana bu yolda öncülük yapan babam Hadi Özbal emekliliğine kadar bu alanda çalışanlardan birisidir. Ancak henüz hala yolun başında olduğumuza inanıyorum. Türkiye’de arkeolojinin gelişebilmesi için, arkeometrinin yalnızca yardımcı bir unsur olmaktan çıkıp araştırma sürecinin temel bir parçasına dönüşmesi gerekmektedir.

Arkeometrinin arkeolojik sorularla daha entegre bir biçimde ilerlemesi için sadece yeni cihazlar almak ya da her kazıda daha çok analiz yapmak değildir aslında. Amaç doğru soruları doğru şekilde sormak ve bununla beraber hangi soruların hangi yöntemlerle yanıtlanabileceğini baştan belirlemektir. Arkeometri bu noktada nicelikten ziyade nitelik ve teknik uygulamadan çok kavramsal netlik sunar.

Geleceğe yönelik vizyonum, Türkiye’de arkeometrinin yalnızca belirli projelere özgü bir uzmanlık alanı olmaktan çıkarak, ortak standartlar, paylaşılan referans noktaları ve disiplinlerarası bir terminolojiyle yaklaşılması yönündedir. İzotop analizlerinden lipit kalıntısı çalışmalarına ve mikroarkeolojiden toprak kimyasına kadar ve daha nice analiz sonucunda üretilen verilerin birbirleriyle bütünleşik biçimde değerlendirilebildiği, arkeolojik bağlamlara sadık kalarak analiz edildiği bir altyapının oluşturulması gerektiğine inanıyorum. Arkeometrinin temel katkısı ise daha nitelikli soruların sorulmasını sağlayarak geçmişin daha bütüncül bir perspektifle ele alınmasına katkıda bulunmaktır.