İnsanlık tarihinin en köklü dönüşümlerinin tanığı: Çatalhöyük

Prof. Dr. Ali Ozan - 1950’li yıllarda Orta Anadolu’da yürütülen yüzey araştırmaları sırasında, James Mellaart kıyı bölgeleriyle benzer Neolitik seramiklerin Konya Ovası’nda da bulunduğunu fark etti. 1958 yılının bir kasım gününde, Konya Ovası’nda höyükleri gezerken Çatalhöyük ile karşılaşması hem onun hem de Anadolu’nun tarihöncesi arkeolojisi için belirleyici bir andır. Mellaart, bu anı hayatının en sarsıcı keşfi olarak tanımlar. Çatalhöyük’ün keşfi ve arkeolojik kazıların sonuçları, o güne değin var olan bir paradigmanın değişiminin de yolunu açmıştır. Anadolu’nun Neolitik yaşam tarzını destekleyecek çevresel koşullardan yoksun marjinal bir bölge olduğu anlayışı değişmeye başlamıştır. Çatalhöyük’te keşif ve 1960’lı yıllardaki bu ilk arkeolojik araştırmaların peşi sıra sistematik arkeolojik kazılara 30 yıl kadar sonra Ian Hodder tarafından yeniden başlanmıştır.

Konya Ovası’nda yer alan Çatalhöyük’te uzun yıllara yayılan eski ve yeni araştırmalar insanlık tarihi açısından önemli sonuçlar ortaya koymuştur ve 1500 yıl kadar uzun bir zaman aralığına yayılan “benzersiz” bir süreci yansıtmaktadır. Son derece iyi korunmuş yerleşim katları, mimari dokusu ve zengin buluntu toplulukları sayesinde Çatalhöyük, bu uzun tarihsel sürecin ayrıntılı biçimde izlenmesine olanak tanımaktadır. Bu uzun zaman dilimi yerleşik bir tarımcı toplumun çevresel değişimlere uyum sağlama becerisini, üretim ve tüketim biçimlerinin değişimini, toplumsal ve ritüel davranışlarının zaman içerisinde geçirdiği değişimi anlama ve değerlendirme olanağı sunmaktadır. Zamanın, insanın ve çevrenin birlikte şekillendirdiği bu ilişkiler ağı, Çatalhöyük’ün dönemsel bağlamın da boyutuyla “benzersiz bir örnek”, dünyanın en büyük Neolitik yerleşimlerinden biri olarak öne çıkmasını sağlamıştır. Yerleşim yaklaşık 21 hektarlık alanıyla, İç Anadolu’da ilk yerleşik toplulukların yaşamı ve toplumsal örgütlenmelerine dair en çarpıcı örneklerden birini sunmaktadır. İç Anadolu’da insanlık tarihinin en köklü dönüşümlerine tanıklık eden bu yerleşme, kendisinden önceki ve sonraki binyıllar dikkate alındığında belirgin bir eşik niteliği taşır. Önasya’da ortaya çıkan yerleşik yaşam, bitkilerin kültüre alınması ve hayvanların evcilleştirilmesi gibi temel gelişmeler burada en gelişmiş ve yerleşik biçimleriyle karşımıza çıkmaktadır. Bu yönüyle Çatalhöyük, yerleşik hayat ve tarımın tüm kurallarıyla yerleştiği bir aşamayı temsil eder. Bu aşamadan sonra ise boyutu, yerleşimde yaşayan ve binlere ulaşan insan sayısı ile insanlık tarihindeki ilk “kent” denemesi ya da kentlerin doğuşuna doğru süreçte ilk basamak olarak değerlendirilir. Burada 3500 ile 8000 arasında değişen sayıda insanın bir arada yaşadığı hesaplanmıştır. Son zamanlarda bu sayının çok daha düşük olması gerektiği yönünde görüşler bulunsa da bunlar yeni değildir. Ancak yerleşimin boyutu ve nüfusu ne kadar olursa olsun Çatalhöyük’te gördüğümüz mimari ve yerleşim düzeni, bu yerleşim düzeninin temsil ettiği toplumsal yapı, bu toplumsal yapının ürünü olan duvar resimleri ile diğer sembolik uygulamalar burada “karmaşık” bir yaşam tarzının bulunduğunu göstermektedir. Bunlar Çatalhöyük’ün “ilk şehir” ya da “erken şehir denemesi” gibi tanımlamalar ile bir arada anılmasının nedenleri arasında yer almaktadır.

Bitişik düzen

Çatalhöyük’te bütün bu toplumsal yaşamın ve yerleşimin örgütlendiği birim hane olarak ön plana çıkar. Çatalhöyük hane merkezli bir toplum olarak tanımlanmıştır. Haneler, bitişik düzende inşa edilmiş evlerde bir araya gelmiş; üretim, tüketim, ritüel ve gündelik yaşam pratikleri büyük ölçüde bu evler içerisinde örgütlenmiştir.

Evler bitişik düzende, sokaksız olarak inşa edilmiştir. Yerleşimde dolaşım çatılar üzerinden sağlanır, evlere girişler tavanlardaki açıklıklardan yapılır. Kerpiçten inşa edilen bu evler yalnızca barınma alanı değil, aynı zamanda gündelik yaşamın ve üretimin devam ettiği, insanların atalarına ve hanelerine dair belleklerinin de saklandığı mekânlarıdır. Çatalhöyük, zengin duvar resimleri, kabartmaları ve sembolik düzenlemeleriyle dikkat çeker. Boğa başları (bucrania), geometrik motifler ve figüratif sahneler, evlerin yalnızca fiziksel değil, ritüel ve simgesel anlamlar taşıyan mekânlar olduğunu gösterir.

Ölüm sonrası ritüeller

Ölüler, çoğunlukla evlerin tabanları altına gömülmüştür. Aynı ev içinde nesiller boyunca yapılan gömüler, mekân ile atalar arasında güçlü bir bağ kurulduğunu gösterir. Bazı bireylerin kafataslarının daha sonra çıkarılması ve yeniden düzenlenmesi, hatta evler arasında taşınması, ölüm sonrası ritüellerin karmaşık ve süreklilik gösteren bir yapıya sahip olduğunu ortaya koyar.

Kadınlar merkezde

Çatalhöyük, sıklıkla kadın figürinleri ile anılır. Bu figürinler doğurganlık, yaşam, ölüm ve yeniden doğuş temalarıyla ilişkilendirilir. Yakın zamanda Science dergisinde yayınlanan son dönem DNA analizlerinin sonuçları, Çatalhöyük’te aynı evde gömülü bireylerin çoğunun anne hattı üzerinden akraba olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, yerleşimde kadınların topluluğun merkezinde yer aldığını ve anne soyuna dayalı bir sosyal örgütlenmeye sahip olabileceğini göstermektedir.

Yerleşimde bulunan evlerin eşit büyüklük ve tasarımda olması, evlerin tabanları altına yapılan mezarlardaki ölü hediyelerinde belirgin farkların bulunmaması, beslenmede başat gıdalara erişimde sadece yaşa dayalı bir ayrım gözlenebilmesi gibi bulgular ise Çatalhöyük’ün eşitlikçi bir toplum olduğunu işaret etmektedir.

Bugün UNESCO Dünya Mirası olan Çatalhöyük, insanlık tarihinin en erken yerleşik topluluklarından birinin nasıl yaşadığını, düşündüğünü ve dünyayı anlamlandırdığını gözler önüne seren önemli bir kültürel mirastır.