Kadim coğrafya Latmos: Anadolu’nun biyolojik hafızasını koruyan sığınak

Prof. Dr. Hasan Yıldırım - Anadolu, insanlık tarihi kadar biyolojik çeşitlilik açısından da dünyanın en önemli bölgelerinden biridir. Son verilere göre ülkemizde yaklaşık 13 bin 460 damarlı bitki taksonu bulunuyor ve bunların 4 bin 355’i endemik. Yani Türkiye’de yetişen her üç bitkiden biri sadece bu topraklarda yetişiyor. Bu oran, ülkemizi dünya çapında bitki çeşitliliği ve endemizm açısından öne çıkarıyor.

Bu olağanüstü zenginlik rastlantı sonucu oluşmamıştır. Anadolu, Avrupa-Sibirya, İran-Turan ve Akdeniz olmak üzere üç büyük fitocoğrafik bölgenin kesişim noktasında yer alır. Farklı iklimler, çeşitli topoğrafya, değişik anakaya türleri ve zengin toprak yapısı, kısa mesafelerde bile büyük yükselti farklarıyla birçok bitki ve hayvana uygun yaşam alanları sunar. Anadolu’nun biyolojik zenginliğinin kökeni ise milyonlarca yıl süren iklim ve jeolojik değişimlere dayanır.

Kuvaterner döneminde (şu an içinde bulunduğumuz jeolojik zaman dilimi) Kuzey Yarım Küre’de ardışık buzul ve buzullar arası dönemler yaşandı. Avrupa’nın büyük kısmı kalın buz tabakalarıyla kaplanırken, Anadolu daha ılıman ve yağışlı kaldı. Bu yüzden Anadolu, birçok canlı türü için bir sığınak oldu. Buzullar Avrupa’yı etkilerken, pek çok bitki ve hayvan Anadolu’nun korunaklı vadilerine ve dağlarına çekildi. Buzullar çekildikten sonra bazı türler yeniden yayılırken, bazıları uzun süreli izolasyonla yeni türlere dönüştü. Anadolu’daki yüksek endemizm oranının arkasında bu tarihi süreçler yatıyor.

Mikro yaşam alanları

Batı Anadolu’da bu sürecin en çarpıcı örneklerinden biri Latmos Bölgesi’dir. Bugün Beşparmak Dağları olarak da bilinen Latmos, Bafa Gölü’nden başlayıp Aydın ve Muğla arasında uzanan, Milas’ın kuzeyine kadar devam eden geniş bir peyzajdır. Ziyaretçileri ilk anda dev kaya blokları ve sıra dışı görünüm etkiler. Fakat Latmos’un asıl değeri, milyonlarca yıllık jeolojik geçmişiyle canlılara sunduğu eşsiz yaşam alanlarında gizlidir. Bölgenin temelini Menderes Masifi’ne ait çok eski metamorfik kayaçlar oluşturur. Özellikle gnays, şist, kuvarsit ve yer yer mermer bantları Latmos’un ana karakterini belirler. Milyonlarca yıl süren aşınma ile dev kaya kuleleri, yarıklar, oyuklar ve derin vadiler oluşmuştur. Bu yapılar sadece güzel görünmekle kalmaz, aynı zamanda canlılar için özel mikro yaşam alanları sunar.

Latmos’un kaya yarıkları, kuzeye bakan serin yamaçları ve nemli vadi tabanları, çevresindeki alanlardan farklı sıcaklık ve nem koşulları sunar. Bu yüzden bölge, geçmişteki iklim değişimlerinde birçok canlı için küçük bir sığınak olmuş olabilir. Bugün bile yaz kuraklığının az hissedildiği kaya dipleri ve vadiler, hassas türler için yaşam alanı sağlar.

Latmos’u özel kılan yalnızca topografik izolasyon değildir. Bölge aynı zamanda güçlü bir edafik izolasyon alanıdır. Yani belirli kaya ve toprak tipleri burada canlı topluluklarını şekillendirir. Latmos’un gnays kökenli anakayası ve buna bağlı asidik, geçirgen ve genellikle sığ toprakları, çevredeki kireçtaşı sistemlerinden çok farklıdır. Bu da bazı bitkilerin yalnızca belirli kayaçlarda yaşamasına, diğer popülasyonlardan ayrışmasına ve zamanla yeni türlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Yani Latmos sadece canlıların korunduğu bir sığınak değil, aynı zamanda yeni türlerin ortaya çıktığı doğal bir laboratuvardır.

İlk olarak, yaklaşık 30 yıl önce yapılan floristik çalışmalarda, sadece Beşparmak Dağları’nda 90’dan fazla familyaya ait yaklaşık 400 bitki türü kaydedilmişti. Bugün ise Bafa Gölü çevresi, Beşparmak Dağları, Karpuzlu Havzası, Çavdar ve Milas’ın kuzeyi birlikte ele alındığında, Latmos Bölgesi’nde 100’den fazla familya ve yaklaşık bin 200 damarlı bitki taksonu olduğu düşünülüyor. Bu rakamlar, bölgenin floristik açıdan ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Yeni türler

Latmos’un en dikkat çekici yanı yalnızca yüksek tür sayısı değildir. Bir bölgenin biyolojik önemini anlamanın en iyi yollarından biri, orada hâlâ yeni türlerin bulunup bulunmadığına bakmaktır. Yıllar geçmesine rağmen Latmos’ta hâlâ yeni bitki türleri keşfediliyor. Bu da bölgenin biyolojik sırlarının henüz tam olarak ortaya çıkmadığını gösteriyor.

Yakın zamanda keşfedilen Corydalis varolaydinii, bunun en güzel örneklerinden biri. Ayrıca Stachys milasensis ve Fritillaria milasensis gibi türler de Latmos’un biyolojik kimliğini yansıtan önemli endemiklerdir. İlkbaharda kaya yüzeylerini süsleyen Crocus biflorus subsp. caricus ve Crocus biflorus subsp. ionopharynx, Batı Anadolu’nun en dikkat çekici geofitlerinden Cyclamen mirabile, gösterişli çiçekleriyle bilinen Verbascum lydium ve Dianthus lydus gibi taksonlar da bölgenin floristik değerini gözler önüne sunmaktadır.

Bu bitkilerin çoğunun ortak özelliği, dar bir alanda yayılış göstermeleridir. Bazıları yalnızca birkaç vadiye, kaya sistemine veya belirli habitatlara bağlı olarak yaşar. Bu yüzden Latmos’taki her kaya yarığı, vadi ve mikrohabitat aslında küresel ölçekte bir biyolojik miras olarak kabul edilir.

Latmos’un önemi yalnızca bitkilerle sınırlı değil. Bölge, yüzlerce kuş türü, sürüngen, memeli ve çok sayıda omurgasız canlıya ev sahipliği yapıyor. Kaya sistemleri, makilikler, zeytinlikler, fıstıkçamı ve kızılçam ormanları ile sulak alanlar bir araya gelerek çok zengin bir habitat mozaiği oluşturuyor. Bu yüzden Latmos, Batı Anadolu’nun en önemli biyolojik çeşitlilik merkezlerinden biri olarak görülüyor.

Ayrıca Bafa Gölü ile Latmos arasındaki ilişkiyi de unutmamak gerekir. Eskiden Ege Denizi’nin bir körfezi olan Bafa havzası, Büyük Menderes Nehri’nin binlerce yıl boyunca taşıdığı alüvyonlarla bugünkü halini aldı. Böylece sulak alanlardan kayalık zirvelere kadar uzanan olağanüstü bir habitat çeşitliliği ortaya çıktı. Kısa mesafelerdeki bu büyük çevresel değişim, bölgedeki biyolojik çeşitliliği artırdı.

Latmos’un en etkileyici yanlarından biri, biyolojik çeşitlilik ile kültürel mirasın aynı yerde buluşmasıdır. Bölge, yaklaşık 8 bin yıl öncesine ait kaya resimleriyle dünyaca ünlüdür. Bu resimler sadece Anadolu’nun en eski kültürel miraslarından biri değil, aynı zamanda bölgenin uzun süredir korunaklı bir yaşam alanı olduğunu da gösterir.

Aslında kaya resimlerinin günümüze ulaşabilmesiyle endemik bitkilerin hâlâ varlığını sürdürmesi, aynı coğrafi ve ekolojik süreçlerin bir sonucudur. Latmos’un sarp topoğrafyası, ulaşılması zor kaya sistemleri ve uzun süre insan etkisinden uzak kalması, hem kültürel mirasın hem de biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkı sağlamıştır. Dünyada doğa ve kültürün bu kadar iç içe geçtiği yerler çok azdır.

Latmos, geleceğe yönelik büyük bir biyolojik potansiyel de barındırıyor. Bugün iklim değişikliği, dünyanın her yerindeki doğal ekosistemleri tehdit ediyor. Kuraklık, sıcaklık artışı ve aşırı iklim olayları birçok canlıyı zorluyor. Bu şartlarda Latmos gibi bölgeler, yalnızca geçmişin değil, geleceğin de doğal gen bankaları olarak görülüyor. Yüzyıllardır kuraklığa, sıcağa ve çevresel streslere uyum sağlayan popülasyonlar, gelecekteki ekolojik süreçler açısından çok önemli.

Büyük tehdit

Ne yazık ki Latmos’un karşı karşıya olduğu en büyük tehditlerden biri madencilik faaliyetleri. Son yıllarda artan taş ve maden ocakları, sadece manzarayı değiştirmekle kalmıyor; milyonlarca yılda oluşan kaya sistemlerini, mikrohabitatları ve endemik türlerin yaşam alanlarını da geri dönüşsüz biçimde yok ediyor. Özellikle dar yayılışlı türler için, yok edilen her kaya sistemi bazen dünyada başka hiçbir yerde bulunmayan canlı topluluklarının kaybına yol açabilir.

Bir kaya bloğu dışarıdan bakınca sadece taş gibi görünebilir. Ama biyolojik açıdan bakıldığında, o kayanın çatlaklarında yaşayan bitkiler, nemli yüzeylerinde gelişen likenler, gölgesinde yaşayan böcekler ve diğer canlılar birlikte ele alınmalıdır. Bu yüzden Latmos’ta her habitat kaybı, görünenden çok daha büyük bir biyolojik kayıp demektir.

Oysa Latmos’un gerçek değeri, çıkarılacak taşlardan veya ekonomik değeri olan madenlerden çok daha fazladır. Burada korunan sadece birkaç endemik bitki ya da sınırlı yayılış gösteren canlı toplulukları değil; milyonlarca yıllık jeolojik ve biyolojik süreçlerin günümüze ulaşan ortak mirasıdır. Anadolu’nun farklı iklim dönemlerinden geçerek bugüne taşınan biyolojik hafızası, bu kayalık peyzajda yaşamaya devam ediyor.

Latmos’un kaya denizlerinde dolaşırken karşınıza yalnızca dev kaya blokları çıkmaz. Bu manzara, buzul çağlarından günümüze ulaşan canlıların hikâyesini, Batı Anadolu’nun en önemli sığınaklarından birini ve evrimsel süreçlerin izlerini taşıyan canlı bir doğa laboratuvarını da barındırır. Her vadi, kaya yarığı ve mikrohabitat, geçmiş iklimlerin ve uzun biyolojik yolculukların sessiz tanığıdır.

Latmos’un önemini en iyi anlatan şey, yıllar geçmesine rağmen bölgede hâlâ yeni bitki türlerinin keşfediliyor olmasıdır. Bu durum, sadece floristik çalışmaların sürdüğünü değil, aynı zamanda bölgenin biyolojik zenginliğinin henüz tam olarak ortaya çıkmadığını da gösteriyor. Yani Latmos, bilim insanlarına yeni sorular sorduran ve yeni keşifler sunan canlı bir araştırma alanı olmaya devam ediyor. Çalışmalarımız esnasında “Latmos kazgagası” (Corydalis varolaydinii) türünü bilim dünyasına yakın zamanda tanıttıktan sonra alanda iki yeni tür keşfimiz daha oldu ve bilimsel süreçleri devam etmektedir.

Latmos’u korumak, yalnızca birkaç endemik türün geleceğini güvence altına almak demek değildir. Aynı zamanda Anadolu’nun buzul çağlarından bugüne taşıdığı biyolojik hafızasını, binlerce yıllık kültürel mirasını ve henüz keşfedilmemiş doğal zenginliklerini de korumak anlamına gelir. Bu yüzden Latmos’a sadece bir dağ silsilesi ya da etkileyici bir manzara olarak bakmak yeterli olmaz. Burası, geçmişin izlerini geleceğe taşıyan yaşayan bir doğal arşivdir. Üstelik bu arşivin sayfaları henüz tamamen okunmuş değil; çünkü Latmos, sakladığı biyolojik zenginliklerle bilim dünyasına yeni hikâyeler anlatmaya devam ediyor.

Latmos, sadece geçmişin değil, geleceğin de coğrafyasıdır. Çünkü Anadolu’nun biyolojik hafızası burada hâlâ yaşamını sürdürüyor…