Kadim mitlerin aynasında insan

Esin Çınar - Antik Yunan mitleri, tanrıların hikâyeleri gibi anlatılsa da aslında insanın en çıplak hâllerini saklar. Hırsı, korkuyu, inkârı ve güce yüklediğimiz anlamı… Yüzyıllar önce söylenmiş bu hikâyeler, bugünü şaşırtıcı bir açıklıkla anlatmaya devam eder. Çünkü insan değişmez; yalnızca sahne ve kostüm değiştirir.

Kadim aynada üç figür beliriyor: İkaros, Medusa ve Atlas. Biri sınırsız yükselişin bedelini, biri hakikatin neden susturulduğunu, diğeri ise gücün neden yükle karıştırıldığını fısıldıyor. Bu mitler, modern hayatın tam ortasında hâlâ konuşuyor.

İkaros’un düşüşü

İkaros’un hikâyesi, yalnızca göğe fazla yaklaşan bir gencin trajedisi değildir. Bu hikâye, sınırların inkâr edildiği her yükselişin kaçınılmaz sonunu anlatır.

Kral Minos, iktidarını tanrıların onayıyla pekiştirmek ister. Bu sebeple denizler tanrısı Poseidon ona bir beyaz boğa gönderir ve kurban etmesini ister. Minos ise boğayı çok beğenir ve onu saklayarak sözünü bozar. Sözünü tutmayan Minos'a Poseidon'un vereceği ceza ise gecikmez. Minos’un karısı boğaya âşık olur ve tutkusundan canavar -Minotor- doğar. Canavarı saklamak için labirent inşa edilir, sırlar saklanır. Minotor duvarların arasına hapsedilir. Ancak Minos için bu da yeterli değildir. Bilgiyi taşıyanlar da tehdit sayılır. Labirentin mimarı Daidalos ve oğlu İkaros da labirentin içine kapatılır.

Daidalos, labirentten kaçmanın bir yolunu bulur. Kuş tüylerini toplar ve bunları balmumuyla birleştirerek iki çift kanat yapar—biri kendisi, diğeri oğlu içindir. Yola çıkmadan önce Daidalos, İkaros’u uyarır: Çok yükseğe çıkmamalı, güneşe fazla yaklaşmamalıdır; aynı şekilde denize fazla yaklaşırsa kanatların ağırlaşacağını da anlatır. Ancak İkaros yine de yükselmeyi seçer. Çünkü yükseklik sarhoş edicidir. Güneşe yaklaştıkça kanatlarını bir arada tutan balmumu erir ve düşüş kaçınılmaz olur.

Psikolojide “İkaros kompleksi” olarak adlandırılan bu durum, bugün son derece tanıdıktır. Daha iyi bir unvan, daha büyük bir başarı, daha fazla görünürlük… Başlangıçta motive eden hırs, zamanla yönünü kaybeder. İnsan neden yükseldiğini unutup yalnızca yükselmeye odaklanır. Dinlenmek ertelenir, sınırlar küçümsenir, beden ve ruh susturulur.

Ve bir gün bedel ortaya çıkar: tükenmişlik, yalnızlık, anlam kaybı. İnsan fark eder ki ne kadar yükseldiğini hesaplamış ama neyi kaybettiğini hiç ölçmemiştir. İkaros’un hikâyesi bu yüzden eskimez. Çünkü güneş değişir, ama hırs aynı kalır.

Medusa’nın laneti

Yükselmenin körleştiriciliğinden sonra bu kez hakikatin ağırlığıyla yüzleşiyoruz…

Medusa, çoğu anlatıda bir canavar olarak hatırlanır. Oysa onun hikâyesi, gücün ve adaletsizliğin nasıl işlediğini gösteren acı bir aynadır. Medusa, bilgelik tanrıçası Athena’nın tapınağında hizmet eden genç bir kadındır. Poseidon’un saldırısına uğrar; tapınak kirlenir ama suç failde aranmaz. Tanrı cezalandırılmaz. Öfke, gücü olmayanın üzerine yönelir. Athena, Medusa’yı korumak yerine onu cezalandırır. Saçları yılana dönüşür, bakışı ölümcül ilan edilir. Medusa artık yalnızdır; yaklaşılması tehlikeli, varlığı rahatsız edici bulunur.

Bu noktadan sonra gerçek değil, sonuç konuşulur. Şiddet görünmez olur; onu dile getiren tehdit sayılır. Medusa canavarlaştırılır, susturulur ve sonunda öldürülür. Ancak hikâye burada da bitmez. Kesilen başı, Athena’nın kalkanına yerleştirilir. Hakikat bastırılmıştır ama gücü başkasının elinde taşınmaya devam eder.

Bugün Medusa hâlâ aramızdadır. Çünkü sorular değişmemiştir: Neden oradaydı? Neden öyle giyinmişti? Neden hemen konuşmadı? Neden şimdi anlattı? Bu sorular çoğaldıkça hakikat geri çekilir. Fail silikleşir; mağdur açıklama yapmak zorunda bırakılır. Konuşursa suçlanır, susarsa kuşku uyandırır. Tehlike hakikatte değil, onu söyleme cesaretindedir. Bu yüzden yüzyıllardır mağdurun sesi kısılmış, fail ise görünmezliğe sığınmıştır.

Medusa taş kesen bakışlarla çevrilidir. Çoğu zaman rahatsız eden gerçek değil, gerçeği dile getirendir. Medusa’nın kaderi bunun en eski örneklerinden biridir.

Atlas’ın yükü

Ve şimdi gücün yükle karıştırıldığı o eski yanılgıya, Atlas’a…

Titanlar, Olympos tanrılarından önce var olan ve dünyanın düzenini elinde tutan kadim varlıklardır. Ancak Zeus’un ortaya çıkışıyla bu düzen sarsılır. Evrenin yönetimi üzerine başlayan savaşın sonunda kazanan Olympos olur; kaybedenler arasında ise Atlas vardır. Zeus, Atlas’ı zindana kapatmak yerine çok daha ağır bir ceza verir: Göğü sonsuza dek omuzlarında taşımak.

Atlas’ın görevi nettir: O ayakta kaldığı sürece düzen bozulmaz. Kimse onun ne kadar yorulduğunu sormaz. Gökyüzü düşmediği müddetçe acı görünmez sayılır. Güç, sessizliğin gerekçesine dönüşür.

Zamanla Atlas, dayanıklılığın ve sorumluluğun sembolü hâline gelir; yük taşımak erdem, durmak ise zayıflık gibi anlatılır. Atlas’ın adının dağlara, okyanuslara ve haritalara verilmesi de bu algının bir sonucudur. Bugün de benzer bir yanılgı sürüyor. Dağılmasın diye her şeyi sırtlanan, bırakırsa çökeceğine inanan insanlar var. Bu tutum çoğu zaman sorumluluk değil; kontrolü kaybetme korkusundan beslenir.

Oysa Atlas güçlü olduğu için yük taşımadı; yük verildiği için güçlü olmak zorunda kaldı. Gerçek güç, her şeyi tek başına taşımakta değil; yükü paylaşabilmekte, yardım isteyebilmekte ve gerektiğinde durabilmektedir.

Mitler neden hâlâ bizimle?

Antik mitler geçmişte kalmaz. Çünkü anlattıkları şeyler zamana değil, insana aittir. Hırsla sınırlarını unutan, hakikati dile getireni susturan, gücü yükle karıştıran insan tipi değişmez.

Bu hikâyeler bize şunu hatırlatır: En zor sınav, tanrılarla değil; insanın kendi içindeki karanlıkla verdiği sınavdır. Ve bu sınav hâlâ devam ediyor.

Her çağın insanı kendi gölgesini taşır; mitler sadece ışığı açar.