Kudret, politika ve tanrılaşma serüveni

Dilek Biçer - Helenistik Dönem’in en etkili kraliçelerinden II. Arsinoe, M.Ö. 316'da Mısır'da doğup M.Ö. 270 veya 268'e dek süren yaşamıyla adeta bir iktidar ve ilahi yükseliş destanı yazmıştır. I. Ptolemaios ve I. Berenike'nin en büyük evladı olan bu kudretli kadın, Lagidler Hanedanı’nın öne çıkan ilk dişi figürlerinden, hatta Makedon kraliçeleri arasında en şöhretlilerinden biri olmuştur. Onun hikâyesi, dönemin siyasi entrikaları, hanedanlık evlilikleri ve tanrılaştırma kültlerinin karmaşık dokusunu gözler önüne sermektedir.

Politik evlilikler

II.Arsinoe, kardeşi II. Ptolemaios ile aynı eğitimi almış, siyasi bir figür olarak erken yaşta sahneye çıkmıştır. Henüz 16 yaşındayken, babasının isteği üzerine, İskender'in generallerinden Trakya Kralı Lysimakhos ile ilk evliliğini yapmıştır. M.Ö. 300/299'da politik arenada adı ilk kez duyulan Arsinoe, kocasından çok daha genç olmasına rağmen büyük bir nüfuz kazanmış, hatta hırsları uğruna üvey oğlu Agathokles'i ortadan kaldırmaktan çekinmemiştir. M.Ö. 281'de Lysimakhos'un Korupedion Savaşı'nda vefat etmesiyle, II. Arsinoe ilk evliliğinden itibaren kraliyet gücünün vazgeçilmez bir unsuru haline gelmiştir. Lysimakhos'un ardından, Makedonya tahtıyla birlikte onun Avrupa topraklarına hâkim olan Ptolemaios Keraunos ile evlenerek iktidarını pekiştirme yoluna gitmiştir.

Ancak bu evlilik de uzun sürmemiştir. İki oğlunu kendisine rakip göreceği endişesiyle katleden kocasından M.Ö. 279 yılında kaçarak Mısır'a, kardeşi II. Ptolemaios'un sarayına sığınmıştır. İskenderiye'nin ihtişamlı sarayında kendine yer bulan kraliçe, kısa sürede saray entrikalarına karışmış, kardeşinin eşini sürgüne göndererek tahtın tek sahibi olma yolunda önemli bir adım atmıştır. Çok geçmeden, bu siyasi hamlesinin doruk noktası olarak, üçüncü ve son evliliğini kendi öz kardeşi II. Ptolemaios ile yaparak Ptolemaios Hanedanlığının geleceğini kökten değiştirmiştir.

Tanrılaşma süreci

Arsinoe, kralın eşi ve kız kardeşi sıfatıyla, hanedanlık kültünün tesis edilmesinde ve güçlenmesinde hayati bir rol üstlenmiştir. Philadelphos (kardeş seven) olarak anılan Arsinoe'nin ülke genelindeki etkisi hızla artmıştır. Kardeşi II. Ptolemaios'tan daha yaşlı olması, onun otoriter karakterini ve saraydaki ağırlığını pekiştiren bir unsur olmuştur. Kan akrabalıklarını ilahi erdeme dönüştürme gayesiyle, Zeus ve Hera mitini model alarak, evliliklerini “hieros gamos” (kutsal evlilik) olarak nitelemişlerdir. Bu kardeş evliliği, Zeus ve Hera'nın izinde yürüyen Theoi Adelphoi (Kardeş Tanrılar) kültünün dini-politik bir göstergesi haline gelmiştir.

Yunan geleneğinde ensest kabul edilen bu evlilik, Mısır'ın firavunluk geleneğinde yer bulan kardeş evlilikleriyle (İsis ve Osiris miti gibi) meşrulaştırılmıştır. İskenderiye'deki saray şairleri ve sanatçılar, bu evliliği meşrulaştırmak ve ilahi statüsünü vurgulamak adına yoğun bir propaganda yürütmüşlerdir. Arsinoe'nin ikonografisi, bu sürecin önemli bir parçası olmuştur. Sikkeler, heykeller, seramikler ve tapınak kabartmaları gibi çeşitli sanatsal temsillerde II. Arsinoe, tanrısal bir figür olarak betimlenmiştir. Hem yerel Mısır (İsis gibi) hem de Yunan tanrıçalarıyla (Afrodit, Hera gibi) özdeşleştirilmiş, bereket boynuzu ve kendine özgü kırmızı tacıyla betimlenerek ilahi kimliği vurgulanmıştır. Özellikle savaşçı duruşunu yansıtan Athena Promakhos ve Afrodit Areia gibi tasvirler, onun güçlü ve koruyucu yönünü ortaya koymuştur.

Kültün yayılımı ve miras

II.Arsinoe'nin kültü, sadece Mısır'da değil, Akdeniz bölgesinde geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Samothrake, Boiotia, Kıbrıs, Lesbos, Thera ve Delos gibi pek çok yerde adına adak yazıtları ve kutsal alanlar bulunmuştur. “Arsinoeia” gibi festivaller ve Afrodit ile Adonis'e adanan bayramlar, onun anısını canlı tutmuştur. Ölümünden sonra bile şarap ve meyvelerden alınan “apomoira” vergisiyle kültünün etkinliği devam ettirilmiştir. II. Ptolemaios, kardeşine karşı oluşan bu kültün etkisini kendi gücü için kullanmış, böylece tanrıça öldükten sonra da krallığı yönetiyormuş gibi bir temsil siyaseti oluşmuştur. Bu durum, II. Ptolemaios'un yeni bir eşe ihtiyaç duymadan krallığı yönetmeye devam etmesini sağlamıştır.

II.Arsinoe'nin figürlerinin yer aldığı sikkeler, kabartmalar ve heykeller, çoğunlukla ölümünden sonra yapılmış olsa da, onun ilahi statüsünün ve hanedanlık üzerindeki etkisinin devam ettiğini göstermiştir. Helenistik Dönem’in bir parçası olarak, Arsinoe'nin kültü, Büyük İskender kültüne bağlanarak "kardeş tanrılar" kültüyle hanedanlığın varlık sebebi haline gelmiştir. Kralların yanı sıra kraliçelerin de kamusal sahnede kendi kimlikleriyle yer aldığı bu dönemde Arsinoe, Kleopatra VII gibi sonraki güçlü kadın hükümdarlar için bir örnek teşkil etmiştir. Tacı ve ikonografisi, krallığın ilahi gücünü ve Arsinoe'nin politik ve dini otoritesini simgelemiştir.

II.Arsinoe'nin hanedanlık kültündeki tanrılaşma serüveni, Antik Mısır ve Helenistik Yunan kültürlerinin etkileşimini ve sentezini mükemmel bir şekilde yansıtmaktadır. Onun yaşamı ve mirası, Ptolemaios Hanedanlığının gücünü pekiştiren, siyasi ve dini bir propaganda aracı olarak sanatın ve kültün nasıl kullanılabileceğinin çarpıcı bir örneğidir. II. Arsinoe, tarihe sadece bir kraliçe olarak değil, ilahi bir figür ve dönemin en etkili kadınlarından biri olarak adını yazdırmıştır.

Mağarada kömürle tedavi

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi akademisyenleri, İnönü Mağarası'nda yaptıkları çalışmalarla 5000 yıl önce Erken Tunç Çağı topluluklarının yaşadığı bazı hastalıklar ve tedavi yöntemlerine ilişkin verilere ulaştı.

Eczacılık Fakültesi'nden Doç. Dr. Şükran Öztürk ile Arkeoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Fadile Gülden Ekmen, arkeoloji ve mikrobiyoloji disiplinlerini birbirine bağlayan bir projeyi hayata geçirdi. Bu kapsamda Karadeniz Ereğli ilçesindeki İnönü Mağarası'ndan toprak örnekleri alındı.

Toprak numunelerinde, antik bakteri popülasyonları ortaya konulurken, tarih öncesi dönemlere ait vücutta yaşayan ve insan hücresi olmayan mikroorganizmalar incelendi. M.Ö. 4300'lere ait bu katmanlarda antibiyotik direnç genleri de araştırıldı ve önemli bakteri grupları da dâhil olmak üzere geniş mikroorganizma yelpazesi ortaya çıkarıldı.

Çalışmalarda, o dönemde yaşayan insanların hastalıkları ve tedavi yöntemlerine ilişkin verilere ulaşıldı. Günümüzden 5 bin yıl öncesinde İnönü Mağarası'nda yaşayan insanların sıklıkla gastrointestinal hastalıklar (mide bulantısı, karın ağrısı, kusma, ishal) geçirdiği, tedavi etmek için de kömür ve türevlerinden faydalandıkları tespit edildi.

Çalışmalarda 6300 yıl öncesine kadar uzanan antibiyotik direnç genlerine de ulaşıldı.