Latmos’un kaya sanatı ve kültürel peyzajı

Dr. Ayşe Eyigör - Latmos’ta ilki 1994’te keşfedilen kaya resimleri, bölgenin tarih öncesi topluluklarının zengin sembolik düşünce ve sanatını yansıtır. Kayalarda görülen sahneler, belli dönemlerde belli mekânlarda bir araya gelen toplulukların ortak aktivitesini veya bir ritüel performansını yansıtıyor olabilir

Yığınlar halinde gnays kayalardan oluşan Beşparmak Dağları yüz milyonlarca yıllık süreçte yağmur, rüzgâr gibi doğa koşullarının etkisiyle insanların hayal dünyasını tetikleyen çok ilginç formlar almıştır. Dik yamaçlar, derin vadiler ve geniş yaylalar dikkati çeker. Ayrıca, bazıları endemik olan çeşitli bitki ve hayvan türleriyle de zengin bir yaban yaşamına sahiptir. Ona eşsiz bir görünüm sağlayan bu özelliklerin tarih öncesi dönemlerden beri her çağda insanları kendisine çektiğini arkeolojik buluntuların zenginliğinden anlamaktayız. Dağın görkemli peyzajıyla bütünleşik inşa edilmiş kutsal alanlar, tapınaklar, manastırlar ve kiliseler bölgenin çağlar boyu inanç merkezi olduğunu ispatlar. Tarih öncesi kaya sanatı da bu özelliğinin çok eski dönemlere dayandığını gösterir. Antik Dönem’de dağın adı Latmos olduğundan literatürde Latmos kaya resimleri olarak bilinen bu imgeler bugün 250’nin üzerinde sayıya ulaşmıştır. Aydın ve Muğla illeri arasında Bafa Gölü kuzeyinden, Çine ve Yatağan’a kadar yayılım gösterir. Her geçen gün rastlantıyla ya da araştırmalarla yenileri bulunmaktadır.

Uzun yıllar Latmos’ta yüzey araştırması yürüten Dr. Anneliese Peschlow-Bindokat tarafından ilki 1994’te keşfedilen kaya resimleri, bölgenin tarih öncesi topluluklarının zengin sembolik düşünce ve sanatını yansıtır. Bu imgeler büyük oranda kırmızı boyayla yapılmıştır ve dolayısıyla kaya resmi olarak adlandırılmıştır. Ancak 2017-2019 yıllarında, Labraunda yüzey araştırması esnasında kazıma, çizme, oyma ve kabartma figürlerin varlığı da keşfedildiğinden arkeoloji literatüründe tercih edildiği şekilde tüm teknikleri kapsaması açısından “kaya sanatı” olarak ifade etmek daha doğru olacaktır. Kaya sanatı, tüm dünyada yayılım gösterir. Tarih öncesi dönemlerden yakın zamana kadar üretilmiştir ancak artık günümüzde üretilmediği için fosil sanat olarak tanımlanmaktadır.

A. Peschlow-Bindokat tarafından tanımlanan natüralistik ve şematik stilde yapılmış insan figürlerinin görüldüğü bu resimlerde genellikle kadınlar steatopik özellikte profilden, erkekler ise kollarını kaldırmış, bacaklarını açmış şekilde önden betimlenmiştir. Bu figürlerin pek çoğunun başı sadece Latmos’a özgü olarak M biçimindedir. Az sayıda T, W, I ve O biçimi de mevcuttur. Köpek ve kedi gibi az sayıda hayvanların yanı sıra meander, zikzak, çizgi, nokta gibi bezemeler; ayrıca çizim ve baskı şeklinde el izleri de vardır. Figürler tek, çift veya grup halindedir. Yeni bulgular kuş, kelebek, tırtıl gibi hayvanlar ile kuş-adam, kelebek-kadın ve tırtıl-kadın gibi insan-hayvan karışımı melez figürlerin de olduğunu göstermiştir. Bu melez figürlerin bazılarının başlarında işaretler vardır. Günümüze kadar korunagelmiş nispeten canlı renklere ve belirgin hatlara sahip olanlar, doğal koşullardan daha az etkilendikleri için genellikle kaya sığınakları ve mağara içlerinde bulunmuştur. Düz kaya yüzeylerine yapılmış olanlar ise yağmur ve güneş ışığının etkisiyle iyice silikleşmişlerdir. Görmek neredeyse imkânsızdır.

Dünyanın her yerinde bulunabildiği için en çok kullanılan hematit (kırmızı demir oksit) gibi doğal mineraller ezilerek ve süt, kan, idrar, reçine, balmumu gibi organik bağlayıcılarla karıştırılarak akışkan hale getirilen boyayla doğrudan kaya yüzeyine yapılan bu imgeler, eski insanların kültürünü, düşünce ve inanç dünyasını yansıttığından araştırmacılar için oldukça önemli bir konudur. Özellikle yapım amaçlarını anlamak, yaşamlarını ve kültürlerini yorumlamak için çeşitli yaklaşımlar geliştirilmiştir. 20. yüzyılın başlarında Avrupa’daki mağara resimleri için “sanat için sanat” düşüncesiyle veya av büyüsü amacıyla yapıldıkları yorumu yapılırken, daha sonraki dönemlerde yapısalcı ve göstergebilimsel bakış açısı ağır basmıştır. Günümüzde ise daha çok kültürel peyzaj (çevre/dolay) arkeolojisi ile yorumlar getirilmektedir. Topografik özellikler, doğal kaynaklar, iklim olayları vb. analiz edilerek kaya sanatının yapım amacı belirlenmeye çalışılır. Bununla birlikte, kaya sanatının çok katmanlı yapısı birden fazla yaklaşım ve metodun kullanılmasını gerektirmektedir. Tarih öncesi kaya sanatının yapıldığı yerler, yapanların düşünceleri hakkında bize somut veri sağlar. Çünkü bu imgeler peyzaj içinde belli bir kayayı işaretler. Üstelik, kayaların işaretlenmesi ile kültürel çevrenin kendisi de bir kimlik ve anlam kazanır. O kayanın seçilmesi rastgele değildir ve bunu anlamak için kayanın özellikleri ve çevresiyle ilişkisine bakılır.

Şüphesiz Latmos peyzajının ünik özellikleri yine ünik özellikte kaya sanatının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Buradaki imgelerin benzer bir stili başka bir yerde bulunmamaktadır. İmge yapmak için seçilen kimi kayaların su kaynağı ile ilişkili olduğu görülür. Dere kenarı veya üstündedir. Kimileri, içinde su kaynağı olan mağaralara yapılmıştır. Hatta bazı kayaların yüzeyine suyun akışı için ince kanallar kazınmıştır. Bazıları görüş alanına göre konumlandırılmıştır. Zirve veya tepeyi gören nispeten aşağı rakımlarda olanlar olduğu gibi çevresine hâkim yüksek bir noktadan boyutu veya şekliyle kendini gösteren bir kaya/kaya grubu olanlar da vardır. Bunların bazıları Bafa Gölü veya Azap Gölü’nü görür (bu göller, tarih öncesi dönemde Menderes Nehri’nin getirdiği alüvyonlarla kapanmadan önce Ege Denizi’ne dâhil idi). Kimi kendini gizler, kaya yığınları arasında fark etmek neredeyse imkansızdır, sahip olduğu kısıtlı alan sanki tek bir kişi içindir. Oysa pek çoğu ana patikalar (ki bazıları Antik Dönem’de taş döşeme yollara dönüştürülmüştür) boyunca sağlı sollu konumlanmışlardır ve gruplar halindedir. Kalabalık grupların toplanmasına imkân veren geniş açıklıklar yer alır. Kayaların doğal düzeniyle geçit veya kapılar da oluşmuştur. Ulaşmak için labirentteymişçesine dolaşmak gerekir bazen. Ancak seçim için en önemli kıstasın kayanın kendisinin olduğunu söylemek gerekir. Kayanın dış formunun yanı sıra kaya yüzeyinin dokusu, mineral damarları, çatlaklar gibi kayanın doğal özellikleri de önemlidir. Bunlar çoğu kez figür ve bezemelerle ilişkilendirilerek kullanılmıştır. Bazılarında nişlerin ve kayadaki doğal formların boya ile boyanarak ve/veya aletle kısmen işlenerek dış hatların vurgulandığı görülür. Doğal koşulların etkisiyle boyalarda kayıp, solma ve renk değişimi; yüzey işlemlerinde ise zaman içinde aşınma ve koparak dökülme söz konusu olduğu için günümüzde bunları fark edebilmek oldukça güçtür. Özel görüntüleme teknikleri kısmen de olsa bize yardım eder.

Tarihlendirme sorunu

Kaya sanatının tarihlendirmesi oldukça sorunludur. Bunun için bazı yöntemler geliştirilse de uygun örneğin bulunmasında zorluklar ve kontaminasyon sorunları büyük bir engel teşkil eder. Analiz yapılsa dahi bize çok kesin bir tarih sunmaz. Çok hassas ve pahalı olan bu analizler ne yazık ki ülkemizde yapılmamaktadır. Hâlâ pek çok kaya sanatı, geleneksel yöntemlerle yani stilistik değerlendirme ve ikonografi gibi yöntemlerle görece tarihlendirmeye çalışılmaktadır. Ancak kesin kabul edilemez.

Latmos’ta az sayıda bulunan natüralistik figürler yuvarlak hatlara sahiptir. Şematik stilde yapılmış olanlar ise çok daha yaygındır. Natüralistikten şematiğe beş evrede geçiş olduğu görülür. A. Peschlow-Bindokat tarafından Geç Neolitik-Erken Kalkolitik tarihlendirme önerisine karşılık, yeni bulgular da göz önüne alındığında kaya sanatının daha önceki ve daha sonraki dönemlere gitme olasılığı çok yüksektir. Gerek figür ve bezemelerin stili ve tekniği, gerekse yüzey buluntularının çevre kültürlerdeki (Batı Anadolu ve Doğu Ege Adalarındaki tarih öncesi topluluklar) sembolik özellik taşıyan materyal kültür öğelerle biçimsel karşılaştırılmasıyla Latmos kaya sanatının natüralistik ilk evresi Çanak Çömlekli Geç Neolitik Dönem’den başlarken, şematik üçüncü evresinin Erken hatta Orta Tunç Çağı’na kadar gitmesi mümkündür. Bununla birlikte, alt katmanlarda gördüğümüz çok silik boya ve kazıma izleri kaya sanatının çok daha erken dönemlerde başlamış olabileceğini düşündürür.

Ritüel performansı

Kaya yüzeyinde farklı stillerin ve farklı renk tonlarının çok katmanlı uygulanmış olması, düzeltme, değiştirme ve eklemelerin yapılmış olması bize çok geniş bir zaman aralığında mekânların tekrar tekrar ziyaret edildiğini gösterir. Geniş toplanma alanına sahip olanlarda kalabalık figürler daha fazladır. Latmos kaya sanatının, çok geniş bir bölgede tekrarlı ziyaretler sebebiyle bölgeyi mesken edinmiş konar-göçer topluluklar tarafından yapıldığını düşündürmektedir.  Bölgeden geçerken rotaları üzerindeki kayalara işaretler bırakan yabancı topluluklara ait değildir. Eğer öyle olsaydı sadece belli hatlar boyunca tek dönem olarak görürdük. Hatta belki de bölgeden geçen her topluluğun kendi stilinde farklı imgeleriyle karşılaşırdık. Çok geniş bir alana yayıldığından ve belli tipte kayaları tercih ettiklerini gördüğümüz için, bölgeyi çok iyi tanıyan ve ortak kültüre sahip küçük grupların yaşadığını ve zaman zaman bir araya geldiklerini düşünebiliriz. Belirli figür ve motif gruplarının uzun bir süreçte değiştirilmeden tekrar edilmesi, gelenekselleştirilmiş davranışlar ve şekiller kullanılması dolayısıyla, kayalarda görülen sahnelerin belli dönemlerde belli mekânlarda bir araya gelen toplulukların ortak aktivitesini veya bir ritüel performansını yansıtıyor olması mümkündür. Dolayısıyla, imgelerin ritüeller esnasında yapıldığını öne sürebiliriz.

Henüz, Latmos’ta Malkayası ve İsa Mağarası Vadisi haricinde tarih öncesi yaşama dair fazla bir kanıt bulunamamıştır. Ayrıca bazı yüzey buluntuları elde edilmiştir. Bununla birlikte, Latmos’ta uzun bir zaman aralığında gelişen/dönüşen bir kültürün olduğunu ve çevre kültürlerle doğrudan veya dolaylı olarak az-çok ilişkilerinin olduğunu söylemek mümkündür. Ancak bununla ilgili daha fazla veriye ihtiyaç duyulmaktadır. Şimdiye kadar 250’nin üzerinde kaya sanatının bulunduğu Beşparmak Dağları’nda henüz keşfedilmemiş binlerce kaya sanatının olması muhtemeldir. 2026 yılından itibaren bölgede kaya sanatı için sistemli yüzey araştırmasına tekrar başlanacaktır. Bilimsel çalışmalarla elde edilecek her yeni veriyle tarih öncesi insanın yaşamı ve düşünme şekilleri üzerine yeni bilgiler elde edilecektir.

Beşparmak Dağları’nın kayalıklarını milyonlarca yıl boyunca biçimlendiren doğal koşulların etkisine karşı binlerce yıldır varlığını sürdüren Latmos kaya sanatı, günümüzde insan kaynaklı unsurlar tarafından tehdit edilmektedir. Tarih öncesinden günümüze her dönemi temsil eden arkeolojik buluntular dağın her alanında dağınık bir şekilde karşımıza çıkmaktadır ve peyzajla uyumlu inşa edilmiş yapılar bölgeye özgü bir karaktere sahiptir. Bölge bu özellikleriyle UNESCO Dünya Miras Listesi için çok güçlü bir adaydır. Kontrolsüz turizm ve endüstriyel faaliyetler sonucu hem doğal peyzaj hem de kültürel peyzaj geriye dönüşü olmayacak şekilde zarar görürken, tarih öncesine ait her türlü arkeolojik veri de kaybedilmektedir. Zengin ve özgün bir kültürel peyzaja sahip Latmos bölgesinin bütüncül bir korumaya acil ihtiyacı vardır. Bölgenin jeopark ve/veya milli park olarak ilan edilmesi ve alanın yönetim planlarıyla turizmin kontrol altına alınması, farkındalık yaratılması ve yerel halkın paydaş olması ile korunması mümkün olabilir.