ArkeolojiMezarların gömü mevsimi nasıl belirlenir? Güneş’in izinde

Mezarların gömü mevsimi nasıl belirlenir? Güneş’in izinde

17.08.2025 - 06:54 | Son Güncellenme:

Malazgirt Savaşı’yla ilgili araştırmalarda bir mezardaki iskeletin savaşla bağlantılı olup olmadığını anlamak için Karbon-14 yöntemi yeterli değil. Peki, Güneş’in doğuş yönüne göre yön tayini yapıldığı düşüncesinden hareket ederek gömü mevsimine ulaşmak araştırmacıları bir sonuca götürebilir mi?

Haberlerimizi Google'da Takip EdinGelişmelerden anında haberdar olun.Google'da tercih edilen kaynak olarak ekleyin
Mezarların gömü mevsimi nasıl belirlenir Güneş’in izinde

Dr. İskender Dölek isdolek@gmail.com- 1071 Malazgirt Meydan Savaşı, yalnızca bir askerî zafer değil, aynı zamanda Anadolu’nun tarihsel kaderini kökten değiştiren bir dönüm noktasıdır. Bu büyük savaşın izlerini arkeolojik verilerle ortaya koymak amacıyla, Kültür ve Turizm Bakanlığı destekli bir proje kapsamında 2020 yılından itibaren Malazgirt ilçesi çevresinde sistematik kazılar başlatılmıştır. Projenin temel hedefi, yalnızca savaşın geçtiği alanı tespit etmek değil; aynı zamanda savaşla ilişkili insan kayıplarına ve döneme özgü materyal kültür öğelerine ulaşarak tarihî anlatıyı somut verilerle desteklemektir.

Haberin Devamı
Haberin Devamı

Yürütülen kazılarda ok ucu, mızrak, kılıç gibi savaşla doğrudan ilişkilendirilebilecek çok sayıda buluntuya ulaşılmış; ayrıca kazılan mezarlarda birçok insan iskeleti ortaya çıkarılmıştır. Bazı iskeletlerde kılıç ve balta gibi kesici aletlere bağlı travmatik izlerin saptanması, bunların savaşla ilişkili olabileceği ihtimalini gündeme getirmiştir. Ancak üzerinden yaklaşık 950 yıl geçmiş bir savaş alanında bulunan tüm travmatik ölümlerin doğrudan savaşa ait olduğunu varsaymak bilimsel açıdan yeterli değildir. Bu nedenle, sahada çalışan ekiplerin öncelikli olarak çözmesi gereken sorulardan biri, bu iskeletlerin savaşa mı, yoksa farklı bir olaya mı ait olduğunu ortaya koymaktı.

Haberin Devamı

Mezarların gömü mevsimi nasıl belirlenir Güneş’in izinde

Haberin Devamı
Haberin Devamı

Karbon-14 yeterli mi?

Bu noktada ilk akla gelen yöntem, organik kalıntıların yaşını belirlemede en yaygın biçimde kullanılan Karbon-14 (C-14) analizidir. Özellikle kemik, odun, kömürleşmiş ağaç parçaları, yaprak, polen gibi bitki kalıntıları; kumaş, deri, kâğıt gibi hayvansal ya da bitkisel kökenli nesneler ile gıda artıkları ve kül tabakaları gibi yanmış organik materyaller üzerinde uygulanabilen bu yöntem, yaklaşık 300 ila 50 bin yıl arasındaki buluntuların tarihlendirilmesinde başarılı sonuçlar vermektedir. Bu nedenle, Neolitik, Kalkolitik ve Tunç Çağı gibi Prehistorik Dönem kazılarında sıklıkla tercih edilmektedir.

Haberin Devamı

C-14 yöntemi, iskeletlerin ait olduğu döneme dair yaklaşık bir yüzyıl aralığında bilgi sağlayabilse de, bu zaman diliminde yaşanan her ölümün savaşa ait olmayabileceği göz önüne alındığında, farklı tamamlayıcı yöntemlerin de değerlendirilmesi gerekmektedir. Asıl amaç, yalnızca bir ölümün yüzyılını belirlemek değil; bu zamanlamaya mevsimsel bir bağlam da kazandırabilmektir.

Haberin Devamı

İşte bu noktada mezarların hangi mevsimde kazıldığını tespit etmek, sadece tali bir detay değil; savaş alanının doğru tarihlenmesi ve gömülen bireylerin gerçekten Malazgirt Meydan Savaşı ile ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceğinin bilimsel olarak ortaya konması açısından büyük önem taşımaktadır.

Haberin Devamı

Bu amaçla proje ekibi “Güneş’in yıl içinde sadece 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerindeki ekinokslarda tam doğudan doğup tam batıdan battığı” bilgisini referans olarak kullanarak mezarların gömü mevsimine yönelik bir öngörü oluşturma çabasına girdiler. Drone’larla çekilen koordinatlı görüntüleri CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) ile birleştirerek mezarlık alanını bütüncül görüp mezar doğrultularına göre gömü mevsimini belirlemeye çalıştılar.

Güneş’in konumu

Malazgirt çevresinde yapılan kazılarda mezarların yönlerinin farklılık göstermesi, güncel mezarlık alanlarında da benzer durumların yaşanması ve bölgede yaşayan halkın aktarımları, geçmişte olduğu gibi bugün de gömüler yapılırken Güneş’in doğuş yönüne göre yön tayini yapıldığı düşüncesini kuvvetlendirdi. Güneş’in yıl içinde farklı yönlerden doğması, gömü tarihlerinde mezar yönlerini doğrudan etkiliyor olabilirdi.

Araştırma ekibi bu düşünceyi test etmek için, belirli tarihlerde (21 Haziran ve 23 Eylül gibi gündönümleri) Güneş’in doğuş yönünü sahada gözlemledi ve bu bilgileri drone’larla alınan yüksek çözünürlüklü görüntülerle birleştirdi. Sonuçlar çarpıcıydı: Mezar doğrultularıyla gömü mevsimi arasında net bir ilişki kurulabiliyordu.

Haberin Devamı

Drone’larla elde edilen görüntüler, CBS ile entegre edilerek geleneksel yöntemlerle ulaşılamayan hassas detayları ortaya çıkardı. Bu yöntemle örneğin doğu-batı doğrultusundaki mezarların ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinde (mart ve eylül aylarında), kuzeydoğu-güneybatı yönündekilerin ise yaz ya da sonbaharda gömülmüş olabileceği öngörüldü. Böylece mezarların kazıldığı aylar ya da mevsim hakkında somut bir fikir yürütülebilmiş oldu.

Mezar yönleriyle gömü mevsimini belirleme yöntemi, özellikle Müslüman geleneklerine göre yapılan gömülerde kullanılabilir ve bu yöntem toprak kesitleri, mevsimsel nem oranı, toprak rengi, karbonat çökelleri, polen ve tohum kalıntıları gibi yöntemlerle bir arada kullanılarak daha güçlü sonuçlar sunabilir.

Haberin Devamı

Sonuç olarak Malazgirt çevresinde güneş yönüne dayalı gömü analizi, disiplinlerarası bir köprü görevi görmektedir. Tarih, arkeoloji ve dijital teknolojilerin ortaklığıyla elde edilen sonuçlar, geçmişin doğru anlaşılması adına önemli bir adımdır.

Su kanalı, Çayönü’nün Tunç Çağı dönemini aydınlatacak

Diyarbakır'ın Ergani ilçesinde 12 bin yıllık bir yerleşimin bulunduğu Çayönü Tepesi, göçebelikten yerleşik yaşama, avcılık ve toplayıcılıktan üreticiliğe geçilip tarıma ilk başlanılan yerlerin arasında bulunuyor.

Kazı Başkanı Doç. Dr. Savaş Sarıaltun bu yıl yürütülen arkeolojik kazılarda bir su kanalı, dört ızgara planlı yapı ile malahit (bazik bakır karbonattan oluşan, parlak yeşil bir mineral) ve "Çayönü aleti" isimli obsidiyen alet bulduklarını kaydetti.

Bakır aletler, nesneler ve boncuklar ile malahit ve bakır ham maddelerinin burada ustalığın, işçiliğin ve üretimin olduğunu gösterdiğini anlatan Sarıaltun, bulunan yapılar ile üretim alanlarının o dönemin yaşamına dair bilgi vermesi açısından değerli olduğunu vurguladı. Bu alanın sadece Neolitik Dönem'de kullanılmadığını belirten Sarıaltun, yer yer de olsa Çanak Çömlekli Neolitik Dönem ve İlk Tunç Çağı dolgularının da görüldüğünü belirtti.

Sarıaltun, su kanalıyla ilgili şu bilgileri paylaştı: "Baktığımızda bir atık için kullanılmış 'künk' denilen bir çömlek var. Onların yan yana dizilmesiyle ve kenarlarının duvar olarak örülmesiyle bir kanal oluşturulmuş. Analizlerimiz devam ediyor. Pis su atık hattı da olabilir ama temiz su hattı da olabilir. Onu çalışmalar sonucu görmüş olacağız. Özellikle Erken Tunç Çağı ve sonrasındaki dönemin yerleşim mantığını anlamamız açısından su kanalı önemli. Bu, bize Çayönü'nde bir kanal yapacak kadar güçlü bir yapı, üst bir sınıfın olma ihtimalini gösteriyor. Bu, normal, her eve yapılabilir bir kanal değil. Daha özel, daha büyük bir kompleks için yapılmış olması gerekiyor.”

EN ÇOK OKUNANLAR

KEŞFETYENİ

İlgili Haberler