Ölümsüzlük değil hatırlanmak

Esin Çınar - İnsanlık tarihinin en eski hikâyeleri hep aynı soruyu sorar: İnsan, ölümlü olduğunu bildiğinde nasıl yaşar?

Mitler bu soruya tek bir yanıt vermez. Kimi kahraman ölümü yenmeye çalışır, kimi de onun kaçınılmazlığını kabul ederek anlam arar. Mezopotamya’nın Gılgamış’ı ile Antik Yunan dünyasının Akhilleus’u, farklı coğrafyalarda ve çağlarda yaşamış olsalar da aynı sorunun izini sürerler: Ölümlü bir insan kalıcı olmayı nasıl başarır?

Destanın kahramanı Gılgamış, Mezopotamya’nın önemli şehirlerinden Uruk’un güçlü kralıydı. Yarı tanrısal kökeniyle şehirler kurdu, surlar inşa etti, düşmanlarını yendi. Ancak tüm gücüne rağmen değiştiremediği tek bir gerçek vardı: Ölüm.

Bu gerçeği ona en acı biçimde hatırlatan, yakın dostu Enkidu’nun ölümü oldu. Enkidu’nun cansız bedeni karşısında Gılgamış, daha önce yalnızca başkalarına ait sandığı ölümün kendi kaderi olduğunu anladı. Bu fark ediş, onun yolculuğunda bir kırılma noktasıydı. Zihninde tek bir soru yankılandı: Ben de mi yok olacağım?

Bu soruyla birlikte Gılgamış artık yalnızca bir kral değildi. Ölümsüzlüğün peşine düşen bir insan olarak yollara çıktı; dağları aştı, denizleri geçti. Yolculuğu sırasında bilge kadın Siduri ile karşılaştı. Siduri ona sade ama çarpıcı bir öğüt verdi:

Ye, iç, sevin, yıkan; çocuğunun elini tut, hayatın tadını çıkar.

Siduri’nin sözleri, hayatın anlamının ertelenmiş bir gelecek vaadinde değil, yaşanan anın içinde saklı olduğunu hatırlatıyordu. Bu yaklaşım, “iyi yaşam” düşüncesinin köklerinin modern felsefeden çok daha eskiye uzandığını gösteriyordu.

Gılgamış yoluna devam etti ve tufandan sağ kurtulmuş ölümsüz insan Utnapiştim’e ulaştı. Utnapiştim ona gençlik veren bir bitkiden söz etti. Gılgamış, bu bitkiyi denizin derinliklerinden çıkardı ancak kısa bir dinlenme anında bir yılan bitkiyi alıp uzaklaştı.

Yılan, birçok kadim kültürde yenilenmenin ve ölümsüzlüğün simgesiydi. Derisini değiştiriyor ve yaşamını sürdürüyordu. Bitkinin ona geçmesi anlamlıydı: Ölümsüzlük doğaya aitti; insana değil.

Bu kayıp, Gılgamış için yalnızca bir fırsatın değil, ölümsüzlük hayalinin de sonuydu. Aynı zamanda onun gerçek dönüşüm anıydı. Artık ölümsüzlüğü aramıyordu; onun yerine şu soruyla yüzleşiyordu:

Sınırlı bir ömürde nasıl bir anlam bırakılır?

Uruk’a döndüğünde Gılgamış değişmişti. Ölümlülüğünü inkâr etmiyor, onunla yaşamayı öğreniyordu. Adının sonsuza dek yaşayıp yaşamayacağını bilmese de, yaptıklarının ve anlatısının ardında bir iz bırakacağını fark etmişti. Nitekim Gılgamış Destanı, insanlık tarihinin bilinen en eski epik anlatılarından biri olarak günümüze ulaştı.

Bedeni ölümlüydü; ancak hikâyesi zamanın ötesine taşındı.

İki yazgı arasında

Bu düşünce, Antik Yunan dünyasında Akhilleus’un öyküsünde yeniden ortaya çıktı. Troya Savaşı’nın en büyük savaşçısı olan Akhilleus’un annesi Thetis, oğlunu kaderinden korumak istemiş, onu Styx Nehri’nin sularına batırmıştı. Ancak topuğundan tuttuğu için bedeninin o kısmı savunmasız kalmıştı. Bu, kaderi ortadan kaldırmamış; yalnızca onun kırılgan noktasını belirlemişti.

Homeros’un İlyada’sında Akhilleus iki yaşam arasında bir seçimle karşı karşıya kaldı:

Uzun ama unutulacak bir hayat ya da kısa fakat adıyla birlikte kalıcı olacak bir ölüm. Akhilleus tereddüt etmedi. Onun aradığı şey uzun bir yaşam değil, kleostu — yani şan ve hatırlanma.

Bu nedenle Akhilleus, güvenli bir geleceği değil, ölüm pahasına unutulmaz olmayı seçti. Ölümü reddetmedi; ona anlam yükledi.

Gılgamış’ın surlarıyla Homeros’un dizeleri aynı düşüncede birleşti: İnsan gider, geriye bıraktıkları kalır.

Gılgamış ölümsüzlüğü aramış, sonunda insan olmayı kabul etmişti. Akhilleus ise ölümlü olduğunu bilerek kalıcı bir hayatı seçmişti.

Vardıkları sonuç ortaktı: İnsan fanidir; hikâyesi değil.

Belki de ölümsüzlük, tanrıların bahşettiği bir armağan değildir. İnsanın zamana bıraktığı bir izdir — bir söz, bir eylem, bir anlatı.

Bu nedenle geçmişten bugüne uzanan asıl soru hâlâ geçerlidir: Bu kısa yaşamda, zamanın hafızasına ne bırakıyoruz?