Taş Tepeler dünyada yeterince tanınıyor mu?

Koray Erdoğan -  Şanlıurfa çevresindeki Göbeklitepe, Karahantepe, Çakmaktepe, Sayburç ve Sefertepe gibi Neolitik yerleşimleri kapsayan Taş Tepeler’in tarihsel konumu, başka tarih öncesi anıtlarla karşılaştırıldığında daha da belirginleşiyor. Şanlıurfa’daki bu yerleşimler, İngiltere’deki Stonehenge’den yaklaşık 6-7 bin yıl, Mısır’daki Giza piramitlerinden yaklaşık 7 bin yıl, Orta Amerika’daki Maya piramitlerinden ise yaklaşık 9-10 bin yıl daha eskiye tarihleniyor. Başka bir deyişle, Göbeklitepe’de ilk anıtsal yapılar yükseldiğinde ne Stonehenge vardı ne de Mısır piramitleri inşa edilmişti.

Ancak tarihsel olarak bu kadar erken bir döneme gitmesi, tek başına küresel görünürlük sağlamaya yetmedi. Kaynaklarda aktarıldığına göre, Göbeklitepe 1990’lı yıllardaki kazılarla uluslararası ölçekte tanınmaya başlarken, Karahantepe ve diğer alanlarda sistematik araştırmalar ancak son dönemde ivme kazandı. Bu yüzden Çakmaktepe, Sayburç ve Sefertepe gibi yerleşimler bilim dünyasında giderek daha fazla öne çıksa da geniş kitlelere aynı ölçüde ulaşmış değil.

Keşifler yeni

Taş Tepeler’in Stonehenge kadar bilinmemesinin en önemli nedenlerinden biri, bu alanların uzun süredir dünya kamuoyunun gündeminde olmaması. Karahantepe’nin ilk kez 1997’de tespit edilmesine rağmen sistematik kazıların 2019’da başlaması, bu durumun çarpıcı örneklerinden biri. Dolayısıyla Batı’daki medya ve turizm kaynaklarında bölgenin henüz sınırlı ölçüde yer bulduğu ifade ediliyor.

Buna karşılık, son yıllarda yürütülen çalışmalar bu görünürlüğü artırmaya başladı. 2021’de başlatılan Taş Tepeler Projesi, Göbeklitepe ve Karahantepe başta olmak üzere çok sayıda yerleşimi birlikte ele alan geniş bir arkeolojik araştırma çerçevesi sunuyor. Projenin amacı, bu Erken Neolitik yerleşimleri sistematik biçimde incelemek ve bölgenin tarih öncesi yaşamına ilişkin yeni verileri ortaya çıkarmak.

Kaynaklarda vurgulanan bir başka temel nokta, Taş Tepelerin yalnızca çok eski olmasıyla değil, tarih öncesi toplumlara dair yerleşik kabulleri sarsmasıyla da öne çıkması. Bölgedeki bulgular, anıtsal mimarinin ve karmaşık toplumsal organizasyonların, tam anlamıyla tarım toplumları ortaya çıkmadan önce de gelişebildiğini gösteriyor. Bu yönüyle Taş Tepeler, insanlık tarihinin erken evrelerini anlamak için bir referans noktası haline geliyor.

Bir geçiş aşaması

Taş Tepeler insanlarının kim olduğu sorusu da bu ilginin merkezinde yer alıyor. Verilen bilgilere göre bu topluluklar, henüz tam anlamıyla tarım toplumuna dönüşmemiş avcı-toplayıcı gruplardan oluşuyordu ancak yalnızca avcılıkla yetinmeyen, yabani tahılları yoğun biçimde işleyen ve yerleşik hayata doğru ilerleyen karma bir ekonomik düzen içinde yaşıyorlardı. Hayvan kemikleri ve taş aletler, ceylan, yabani sığır, keçi ve domuz gibi hayvanların avlandığını; öğütme taşları, havanlar ve ezgi taşları ise yabani tahılların işlendiğini gösteriyor.

Karahantepe’de bulunan buğday taneleri ve taş fırın kalıntıları da erken ekim ve ekmek üretimi ihtimalini gündeme getiriyor. Bu bulgular, Taş Tepeler toplumlarının tamamen göçer ya da tamamen üretici topluluklar olarak sınıflandırılamayacağını, geçiş halindeki karmaşık bir yaşam biçimi içinde ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.

Taş Tepeler Projesi Koordinatörü Prof. Dr. Necmi Karul, Göbeklitepe ve Karahantepe gibi yerleşimleri inşa eden toplulukların kökeni konusunda daha önce yaptığı açıklamalarda temkinli fakat önemli bir yorum sunuyor. Karul’a göre bu yapıları inşa eden insanlar, klasik anlatıda olduğu gibi gelişmiş tarım toplumları değil, henüz avcı-toplayıcı yaşam tarzını sürdüren ancak giderek daha karmaşık toplumsal yapılar oluşturan topluluklardı. Ona göre bölgedeki bulgular, insanların büyük anıtsal yapılar inşa edebilmek için mutlaka tarım toplumuna dönüşmüş olması gerektiği fikrini sorgulatır. Aksine Göbeklitepe ve çevresindeki yerleşimler insanların yerleşik hayata geçmeye başladığı bir süreçte ortaya çıkmış ve tarım bu sürecin sonucu olarak gelişmiş olabilir.

Karul ayrıca Taş Tepeleri tek bir kutsal alan değil, geniş bir Neolitik yerleşim ağı olarak değerlendirmektedir. Karahantepe ve diğer kazı alanlarında bulunan ev benzeri yapılar, öğütme taşları, bitki kalıntıları ve hayvan kemikleri gibi bulgular, bu bölgede insanların yalnızca ritüel amaçlı toplanmadığını, aynı zamanda gündelik yaşam sürdüğünü göstermektedir. Bu veriler Karul’a göre yaklaşık 12 bin yıl önce bölgede yaşayan insanların doğayla yakın ilişki içinde, karmaşık sosyal organizasyonlara sahip topluluklar olduğunu ortaya koymaktadır.

Sembolik dünya

Göbeklitepe ve Karahantepe’de ortaya çıkarılan anıtsal yapılar, sıradan konutlardan çok ritüel mekanları olarak değerlendiriliyor. “Ritüel”, burada toplulukların inanç, tören ve ortak sembolik pratiklerini kapsayan uygulamalar anlamında kullanılıyor. Göbeklitepe’deki T biçimli büyük taş sütunlar ve üzerlerindeki hayvan kabartmaları, erken Neolitik toplumların sembolik dünyasına açılan önemli bir pencere sunuyor.

Karahantepe’de ise insan figürlerinin daha belirgin olması dikkat çekiyor. Sayburç’taki kabartmalar, insan ve hayvan sahnelerini bir arada verirken, Çakmaktepe’de ceylan kafataslarının mimari yapılarda kullanılmış olabileceği aktarılıyor. Tüm bu bulgular, söz konusu toplulukların yalnızca hayatta kalmaya çalışan küçük gruplar olmadığını, güçlü sembolik anlatılar kuran karmaşık kültürler geliştirdiğini gösteriyor.

Tanıtım ve ilgi artıyor

Taş Tepelerin küresel görünürlüğü son yıllarda düzenlenen sergiler ve tanıtım çalışmalarıyla artış gösteriyor. Göbeklitepe’nin 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmesi, bu sürecin dönüm noktalarından biri oldu. Berlin’deki Ön Asya Müzesi’nde 6 Şubat’ta başlayan ve 19 Temmuz’a kadar sürecek olan “Toplumun Keşfi: Göbeklitepe, Taş Tepeler ve 12.000 Yıl Önceki Yaşam” sergisi de uluslararası tanıtımın yeni halkalarından biri olarak öne çıkıyor. Sergide, Türkiye’den götürülen ve daha önce yurt dışında sergilenmemiş yaklaşık 100 arkeolojik eserin yer aldığı belirtiliyor.

Bundan önce Roma’daki Kolezyum’da açılan “Göbeklitepe: Kutsal Bir Yerin Gizemi” sergisinin altı ayda 6 milyondan fazla ziyaretçi çekmesi de bölgeye yönelik uluslararası ilginin büyüdüğünü gösteren dikkat çekici bir veri olarak aktarılıyor. Ayrıca 2019-2025 yılları arasında Göbeklitepe’yi ziyaret edenlerin sayısının 3.6 milyonu aşması, alanın daha geniş ziyaretçi kitlesinin de gündemine girmeye başladığını ortaya koyuyor.

Yılın keşfi

Kaynaklarda yer alan değerlendirmelere göre Taş Tepelerin bugün Stonehenge kadar bilinmiyor oluşu, keşif ve tanıtım sürecinin daha yeni olmasından kaynaklanıyor. Karahantepe’nin 2025’te Archaeology Magazine tarafından yılın en önemli arkeolojik keşifleri arasında gösterilmesi, bilim dünyasında bu ilginin ne kadar hızlı büyüdüğünü ortaya koyuyor. Bu tablo, Taş Tepelerin yalnızca Anadolu’nun değil, insanlık tarihinin erken dönemlerini anlamak açısından da temel bir araştırma alanı haline geldiğini gösteriyor.

Bir arkeolog ve gazeteci perspektifinden bakıldığında, Taş Tepeler’de yürütülen çalışmalar insanlık tarihine dair yerleşmiş anlatıları yeniden düşünmeye davet ediyor. Bu alanlarda elde edilen veriler arttıkça, Neolitik dünyanın nasıl şekillendiğine dair daha bütüncül bir tablo ortaya çıkıyor ve Güneydoğu Anadolu’nun bu süreçteki merkezi rolü giderek daha net anlaşılıyor. Uluslararası sergiler, akademik iş birlikleri ve devam eden kazılar, Taş Tepeler’in önümüzdeki yıllarda küresel arkeoloji gündeminde daha güçlü bir yer edinmesini sağlayacak gibi görünüyor.