Pompeii’de yaşamın peşinde…

Gamze Karaoğlan  - Pompeii, yalnızca dramatik bir felaketin dondurduğu bir antik kent değil; arkeoloji, arkeometri ve arkeobotanik için eşsiz bir zaman kapsülüdür. M.S. 79’da Vezüv’ün patlaması, gündelik yaşamın maddi izlerini olağanüstü bir korunum düzeyiyle mühürlemiş; organik kalıntılardan mimariye, besin artıklarından duvar resimlerine kadar çok katmanlı veriyi aynı bağlam içinde günümüze ulaştırmıştır. Bu nedenle Pompeii, bilimsel yöntemlerin sınandığı ve geliştirildiği bir referans laboratuvarı konumundadır.

Bugün arkeometrinin temelini oluşturan pek çok yaklaşım, Pompeii buluntuları üzerinde yalnızca uygulanmamış, aynı zamanda olgunlaşmış ve standartlaşmıştır. Bu özel sayıdaki Pompeii söyleşisini tam da bu nedenle sadece bir röportaj olarak görmemek gerekirken, Arkeobotanik Uzmanı Chiara Comegna’nın aktardıkları, kazı alanındaki bağlamsal veriler ile laboratuvar analizlerinin nasıl aynı düşünsel çerçevede ele alındığını gösteriyor.

Türkiye ile İtalya, Akdeniz havzasında insan-doğa ilişkisini en erken dönemlerden itibaren belgeleyen iki büyük arkeolojik coğrafyadır. Göbeklitepe ve Çatalhöyük, nasıl bitki kullanımı ve yerleşik yaşamın erken evrelerini sunuyorsa Pompeii de antik kentsel yaşamın çevreyle kurduğu ilişkinin ileri bir aşamasını göstermektedir. Bu eksende kurulan bilimsel teması, ortak miras üzerinden gelişen evrensel bir bilgi alışverişi olarak bu sayıda ortaya koymayı amaçladık.

“Pompeii’de arkeobotonik” üzerine yaptığımız bu söyleşi Türkiye’de arkeometriyi odağına alıp Pompeii kazı ekibinden bir uzmanla gerçekleştirilen nadir çalışmalardan biri olma niteliği taşımaktadır. Sorulara içtenlikle ve açıklıkla yanıt vererek bu bilimsel çerçeveyi paylaşan Chiara Comegna’ya teşekkür ederim.

‘Sadece kullanımı değişti’

■ Pompeii’de varlığı doğrulanmış ancak bugün doğal peyzajda gözlemlenemeyen kaç bitki türü tespit edilmiştir ve bunlar arasında sizi en çok şaşırtan “kaybolmuş” tür hangisidir? Bu kadim genetik mirası araştırmanın temel amacı bir tür “botanik Jurassic Park” yaratmak mı, yoksa bu türlerin dayanıklılık mekanizmalarını analiz ederek iklim krizine yönelik tarımsal stratejiler geliştirmek mi?

Pompeii’de ele geçirilen makro kalıntılarda (tohumlar, meyveler, odun) ve mikro kalıntılarda (polen sporları) tanımlanan tüm bitki türleri bugün hâlâ bitki peyzajında mevcuttur. Zaman içinde değişen şey, bu türlerin kullanım biçimleridir; bu kullanım biçimi aynı zamanda dağılımlarını da etkilemiştir. Örneğin Pompeii ve Oplontis’te bazı limon ağaçlarının bulunduğunu biliyoruz ancak bunlar üretimden çok süs amaçlı kullanılmıştır. Bitkinin meyvesi için değerlendirilmesi sonraki yüzyıllarda gerçekleşmiş ve bu durum Amalfi/Sorrento kıyıları gibi bölgelerde yaygınlaşmasına yol açmıştır.

Bir başka örnek, Roma Dönemi’nde belirli ağaç türlerinin kereste amacıyla yoğun kullanımı. Bazı türlerin aşırı kullanımı, bu ağaçların “sığınak alanlara” çekilmesine neden olmuş, bu alanlar bugün onların sınırlı ekolojik habitatlarına karşılık gelmektedir; oysa geçmişte bu habitatlar muhtemelen daha genişti.

Arkeobotanik buluntuların ve özellikle Pompeii’de ortaya çıkarılan tarım tekniklerine dair ipuçlarının incelenmesi, çevresel açıdan daha az etkili ancak aynı zamanda işlevsel ve etkili stratejilerin yeniden keşfi açısından temel öneme sahiptir.

■ M.S. 79 yılında Vezüv Yanardağı patladığında, zaman yalnızca insanlar ve hayvanlar için durmadı; bir kentin gelecekteki sofraları ve bahar hasatları da yakıcı külün altında dondu. Pompeii’nin ünlü “calco” (alçı döküm) yönteminin Villa dei Misteri’de (Gizemler Villası) bulunan soğan kalıntılarına uygulanması, bitki yaşamının zamanın genomunun teknik olarak kaybolduğu bir noktada arkeobotanik alanında neyi değiştirdi?

Genetik dizisi tam olarak belirlenemeyen Pompeii soğanı gibi kadim bir tür yeniden inşa edilirken, arkeolojik veriler ile antik duvar resimleri arasında tutarlılığı nasıl sağlıyorsunuz?

Döküm yöntemi, piroklastik akış içinde parçalanmış organik kalıntıların şekillerini yeniden inşa etmeyi mümkün kılan olağanüstü bir sezginin sonucudur; aksi takdirde bu kalıntıları ne analiz edebilir ne de koruyabilirdik. Bitki kalıntıları söz konusu olduğunda kök dökümleri oldukça ünlüdür ancak bunlardan orijinal türü tanımlamak nadirdir. Villa dei Misteri’deki soğan dökümleri, kentte bu türün varlığını göstermesinin yanı sıra, hem soğan miktarı (açıkça çok sayıdaydılar) hem de muhafaza uygulamaları hakkında önemli veriler sağlaması açısından benzersizdir. Bağlamsal verilerden, muhtemelen serin ve havadar bir yerde saklandıkları ve mümkün olduğunca uzun süre dayanabilmeleri için asılmış olabilecekleri çıkarılabilir ancak antik yazarlara göre “yeni hasat”tan daha uzun süre saklanmamaları gerekirdi.

Bugün morfometri ve morfoloji arkeobotanikte yaygın olarak kullanılan araştırma yöntemleridir ve DNA ile izotop analizleri gibi daha uzmanlaşmış analizlerle entegre çalışır. Bu araştırmaların sonuçlarının dönemin ikonografik ve edebi kaynaklarıyla karşılaştırılması, antik gerçekliğin makul bir yeniden inşasını sağlar.

Pompeii’de üretim

■ Pompeii domus’ları (antik bir konut tipi) genellikle yalnızca lüks ve boş zaman mekânları olarak bilinir. Ancak Case di Panza kazılarında ortaya çıkarılan “linee di coltivazione” (ekim hatları), bu evlerin profesyonel “vivaio” (bitki fidanlığı) olarak işlediğini gösteriyor. Bu bulgu, Antik Roma’yı yalnızca bir tüketim merkezi olarak gören klasik imgeyi sorgulanabilir kıldı mı? Ev içi üretimin son derece organize ve ticari niteliği, Pompeii’nin dışa bağımlılığını azaltan bir gıda tedarik stratejisinin parçası olabilir mi?

Bir arkeobotanik buluntu ya da bitki dünyasıyla bağlantılı herhangi bir antik eser incelenirken, bağlamsal verileri dikkate almak ve bulunduğu alan hakkında iyi bir bilgiye sahip olmak esastır. Pompeii örneğinde, özellikle M.S. 62/63 depreminden sonra birçok yapının değiştiği artık açıktır. Sadece mimari ve yapısal varlıklar değil, ekonomik olanlar da değişmiştir. Bir zamanlar üst sınıflara ait olan domus’lar bölünmüş ve dönüştürülmüştür. Daha önce dekoratif ve rekreatif alanlar olan bahçeler, karma işlevler üstlenmeye başlamıştır: bazıları süs amaçlı kalmış, bazıları estetik ve üretimi birleştirmiş, bazıları ise ekime ayrılmıştır. Bu değişimlerin kesin nedenleri henüz tam olarak bilinmemektedir ancak kentin yaşamının bu son evresinde kendi kendine yeterlilik ve gerekliliğin baskın olduğu açıktır.

M.S. 79’la sınırlı değil

■ Pompeii’nin arkeometri ve arkeobotanik alanına dünya çapındaki en önemli katkısının, doğada yok olacak biyolojik veriyi karbonizasyon yoluyla koruyarak adeta bir zaman kapsülü içine mühürlemesi olduğu vurgulanır. Bu eşsiz “donmuş an” bağlamında, makro kalıntı analizi, polen çalışmaları veya fitolit incelemeleri gibi yöntemlerden hangilerine öncelik verirken, kentin hangi alanlarından faydalanırken en önemli veriler elde edilmiştir?

Pompeii’nin ünü, piroklastik akış sayesinde günümüze kadar bozulmadan ve mühürlü kalmış olağanüstü bitki materyallerinin korunmuş olmasından da kaynaklanır. Doğru örnekleme yapıldığında arkeobotanik buluntular tüm arkeolojik alanlarda bulunabilir ancak Pompeii benzersiz bir durumdur: Kent doğal bir olayla zamanda “dondurulmuştur”. Bu nedenle hem bulunan tür çeşitliliği hem de buluntu sayısı çok yüksek görünmektedir. Ancak Pompeii buluntularının tamamının M.S. 79 yılına ait olmadığını vurgulamak önemlidir. Kutsal alanlardaki ritüel adakları, domus bahçelerini veya patlamadan onlarca hatta yüzlerce yıl öncesine tarihlenen gömüleri düşünün. Buralarda da kömürleşmiş arkeobotanik buluntular bulunur. Bu durumda kömürleşme patlamanın sonucu değil, ritüel kaynaklı insan faaliyetidir. M.S. 79’a tarihlenen arkeolojik katmanlarda bulduğumuz birçok bitki kalıntısı piroklastik akış tarafından değil, küçük kazara yangınlar tarafından karbonize edilmiştir. Panik içinde kaçan insanların karmaşasını ya da bir lambanın perdeye veya yatağa düşerek çevredeki odunu tutuşturmasını düşünün. Bu dinamikleri öznel yorumlara düşmeden anlamanın yolu, buluntunun bağlamını analiz etmek, aynı alanda tespit edilen diğer buluntularla karşılaştırmak, uzman incelemesi yapmak ve tüm uzmanlar arasında iş birliği sağlamaktır. Bu nedenle karbonizasyondan söz ederken dikkatli olmalı ve Pompeii’yi yalnızca M.S. 79 ile özdeşleştirme konusunda daha da dikkatli davranmalıyız.

Asla kesin değil

■ Zamanın donduğu bir laboratuvar olan Pompeii’de bile arkeobotanik verilerin sundukları ile araştırmacının bilimsel yorumu arasındaki farklar, karbonizasyon kaynaklı bozulmalar veya bağlamsal yer değiştirmeler gibi riskler, Antik Roma yaşamını yeniden kurarken bizi ne tür “arkeolojik yanılsamalara” sürükleyebilir?

Bilimsel arkeolojiyle ilgilenen arkeologların çalışması son derece hassas ve titizdir. Bilimsel veriler tüm yorum zincirinin temelini oluşturur ve bağlam içinde analiz edilerek mevcut tüm unsurlarla karşılaştırılmalıdır. Bir buluntunun uzman analizi, farklı karbonizasyon türleriyle ilgili olanlar da dâhil olmak üzere birçok değişkeni dikkate alır. Arkeozoologlar, antropologlar, etnologlar, DNA ve izotop uzmanları, deneysel arkeologlar, teşhis uzmanları ve jeologlarla yapılan karşılaştırmalar ve tüm mevcut kaynaklarla (ikonografik, bilimsel, edebi, etnolojik) entegrasyon, verilerin makul bir yorumunu sağlar ancak bunu asla kesin olarak sunma girişiminde bulunulmaz. Arkeoloğun sırrı şüphedir.

■ Arkeobotonik perspektiften, Türkiye’de özellikle araştırma yapmak isteyeceğiniz bir antik yerleşim var mı? Örneğin Göbeklitepe gibi erken yerleşimler bitki kullanımı açısından ya da tarımın kurumsallaştığı merkezler olan Çatalhöyük gibi alanlar araştırma perspektifiniz içinde ne tür bir potansiyel taşımaktadır?

Sistematik kazılar ve uygun örnekleme yapılan tüm arkeolojik alanlarda arkeobotanik buluntulara rastlama olasılığı yüksektir. Türkiye’de çok önemli alanlarda çalışan veya çalışmış birçok arkeobotanikçi meslektaşım bulunmaktadır. Bu alanlar, insan ve bitki arasındaki ilişkinin anlaşılması açısından temeldir: evcilleştirme ve uyum süreçleri, kullanım yöntemleri ve türlerin Antik Çağlardan itibaren yayılımı. Aynı zamanda bu yerler, tarih boyunca türler için bir kavşak, katalizör ve filtre görevi görmüştür; Roma Dönemi’nde bile İtalyan bağlamında “egzotik” olarak tanımlanabilecek türler için. Pompeii Araştırma Laboratuvarı projelerinden biri de bu “egzotik” türlerin köken bölgelerini farklı alanlardan bilim insanlarıyla iş birliği yaparak izlemeye çalışmaktır.

Pompeii’nin mikro hikâyeleri

■ Pompeii’de şimdiye kadar sizi en çok etkileyen buluntu ne oldu ve bunun önemi neydi? Ayrıca burada çalışmanın sizde yarattığı duyguyu çok merak ediyorum. Pompeii’yi ziyaret eden Türk tarih meraklıları için kentin “ruhunu” ve “nabzını” hissedebilecekleri hangi durakları mutlaka görmelerini önerirsiniz? Benim bakış açımdan, kazı alanına ilk adım attığım ya da elime bir buluntu aldığım ilk günden itibaren bu büyük bir heyecan olmuştur. Arkeobotanik buluntular yalnızca olağanüstü öneme sahip biyolojik veriler sunmakla kalmaz -ki bu başlı başına hayranlık vericidir çünkü coğrafi ve kronolojik bağlantılar kurmayı ya da bir türü daha iyi anlamaya yarayan DNA ve izotop analizleri gibi daha özel analizleri mümkün kılar- aynı zamanda gerçek “ekofaktlar”dır: insanla temas etmiş doğal unsurlar. Bu nedenle yalnızca biyolojik değil, insanla derinden bağlantılı bir hikâye anlatırlar. Onları belirli bir amaç için seçen, yetiştiren, dönüştüren ya da belirli bir şekilde düzenleyerek saklayan kişilerle olan ilişkiyi iletirler. Bunlar, insanlar ve bitkiler arasındaki iç içe geçmiş hikâyelerdir ve bu karşılaşmanın zaman içinde ürettiklerinin tümünü barındırırlar. Kurumaya bırakılmış bir meyve yığını ya da bir lararium’a yerleştirilmiş tek bir incir olabilir. Her şey bir hikâye anlatır ve büyük duygular uyandırır. Pompeii, içinde yer aldığı büyük tarihin yanı sıra anlatacak birçok mikro hikâyeye sahip bir kenttir. Geniş caddelerden dar sokaklara kadar yürürken bu mikro hikâyeleri izlemek ve onların yarattığı benzersiz duyguları deneyimlemek her zaman mümkündür.

2000 yıllık ‘duyusal’ bir gezi ‘Et ve balık ikincil roldeydi’

■ M.S. 79 patlamasından bir gün önce Pompeii sokaklarında yürüseydik, bugün elimizde bulunan arkeobotanik ve arkeokimyasal verilere dayanarak kentin duyusal peyzajını (tat ve koku profili) ne ölçüde yeniden kurabilirdik? Mevcut veriler, M.S. 79’da Pompeii’nin büyük bir yenilenme sürecinden geçen ve paket yemek ihtiyacı duyan işçilerle dolu bir kent olduğunu göstermektedir. Tezgâhlarında dolia bulunan popinae’leri (barlar) hayal edin; bu kaplarda bazen baharatlı et ve sebze çorbaları ya da servis edilmeye hazır şarap bulunuyordu. Aynı zamanda sokaklar, mal ve malzeme taşıyan at, eşek ve katırlar tarafından kullanılıyor ve bazı yerlerde atık sular yol boyunca akıyordu. Kokular güçlü ve zıt olmalıydı ancak kent sakinleri için bunlar canlı ve çalışkan bir kentin gündelik yaşamının parçasıydı.

‘Et ve balık ikincil roldeydi’

■ Arkeobotonik veriler ve kentsel tarım (vivaio) modelleri ışığında, Pompeii’de yaşayan bir bireyin beslenme kalitesi ve biyolojik profili ile modern bir insanınki karşılaştırıldığında nasıl bir tablo ortaya çıkar? M.S. 79’da Pompeii’de beslenmeyi tartışmak için birkaç değişken göz önünde bulundurulmalıdır: O dönemde kentte yaşayan insanlar kimlerdi? Hangi sosyal sınıfa aittiler? Hangi kaynaklara sahiptiler? Araştırmalar, bunların işçiler veya alt-orta sınıfa ait bireyler olduğunu göstermektedir. Temel gıda muhtemelen ekmekti çünkü maliyet ve dağıtım açısından daha erişilebilirdi. Sebzeler -özellikle yapraklı sebzeler veya soğan gibi yumrular- ve kuru meyveler ile incir dâhil olmak üzere meyveler beslenmenin temel bir parçasıydı. Et ve balık ikincil bir rol oynuyor ve genellikle karışık çorbalar içinde tüketiliyordu. İnsan kalıntılarının incelenmesinden elde edilen verilere göre genel beslenme tablosu oldukça iyi olmalıydı: Protein alımı ağırlıklı olarak bitkisel kökenliydi ve anemi görülme sıklığı düşüktü.