Rehber gözüyle Taş Tepeler

NÜKHET EVERİ -  Arkeoloji bilimi açısından muhteşem bir çağa şahitlik ediyoruz.

20. yüzyılın en önemli arkeolojik keşfi hiç kuşkusuz Göbeklitepe idi. Tüm ezberleri yıkan, bildiğimiz ya da bildiğimizi zannettiğimiz her bilgiyi sorgulatan bir keşif.

Profesyonel turist rehberi olarak beni tüm meslek hayatım boyunca en heyecanlandıran şeylerin başında Göbeklitepe’nin keşfi ve Göbeklitepe kazılarıyla ortaya çıkan eşsiz bilgiler gelir.

Almanca dilinde çalışan bir rehber olarak en büyük şansım ve kazancım, Göbeklitepe’yi daha resmen ziyarete açılmadan defalarca Alman gruplarla gezmek, Göbeklitepe’nin kâşifi ve Kazı Başkanı Prof. Dr. Klaus Schmidt’ten bizzat dinlemekti. Kendisinin davetlisi olan Alman ve Türk gruplarına da rehber olarak eşlik ettiğimde, arkeologlar ve kazı işçileri dışında kimselerin giremediği kazı alanlarına girmek ve tabii yıllar içinde tüm gelişmeleri adım adım izlemek, tüm yeniliklere şahit olmak da hiç şüphesiz eşsiz bir ayrıcalıktı.

Bilgi kirliliği

Göbeklitepe’nin keşfi dünya çapında yankı uyandırmış, tüm dünyadan arkeoloji ve tarih meraklıları buraya akmaya başlamıştı. Bu güzel gelişmelerin yanı sıra bilgi kirliliği de gittikçe büyüyordu. Göbeklitepe’nin keşfi hakkında hiç bilimsel olmayan ve asla gerçekliği bulunmayan hikâyeler, Göbeklitepe ile ilgili uyduruk keşif hikâyeleri, efsaneler, kulaktan dolma ve yanlış bilgiler, hatta burayı uzaylıların kurduğuna dair saçmalıklar, bilimle ve gerçeklerle alakası olmayan hurafeler, özellikle de sosyal medyada asılsız ve hiçbir dayanağı olmayan yazılar, iddialar…

Kıymetli pek çok arkeolog var gücüyle bilimsel tezleri savunarak bunları bertaraf etmeye çalışırken, aslında en kırılgan alan olan turizmde Göbeklitepe’yi bilimsel açıdan düzgün şekilde ve Prof. Dr. Klaus Schmidt’in 20 yıl süren bilimsel çalışmalarını ve gerçekleri gezginlere anlatarak aktarmak biz profesyonel turist rehberlerine düşüyordu ve bu boynumuzun borcuydu.

Ne yazıktır ki kendisinin çok zamansız ve erken ölümü ile bölge sanki öksüz kalmıştı. Belirsizlik içinde geçen uzunca bir sürenin ardından hayatımıza bölgeden yepyeni bir heyecan katıldı: Karahantepe. Artık Urfa turlarımızda Göbeklitepe’nin yanı sıra bir olmazsa olmaz daha vardı. Bu sefer de Prof. Dr. Necmi Karul başkanlığında hızla ilerleyen Karahantepe kazılarında adım adım yepyeni keşiflere şahit oluyorduk.

Kısa bir süre sonra da Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Taş Tepeler Projesi girdi devreye. Prof. Dr. Necmi Karul’un koordinatörlüğünde bölgede varlığından haberdar olduğumuz ama kazılmamış, araştırılmamış ya da kazısı bir şekilde devam etmemiş alanlar hızla gün yüzüne çıkmaya başladı.

Uzmanlık eğitimi

Geçen yıl TUREB’e (Turist Rehberleri Birliği) bağlı olan odalardan, Şanlıurfa Turist Rehberleri Odası, 1-5 Eylül 2025 tarihlerinde profesyonel turist rehberleri için bir Taş Tepeler Uzmanlık Eğitimi düzenledi. Benim de katıldığım bu eğitimde Göbeklitepe, Karahantepe, Sayburç, Çakmaktepe, Harbetsuvan, Sefertepe ve Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ziyaretleri vardı. Bu eğitime katılan profesyonel turist rehberleri her kazı alanını oranın kazı başkanı, başkan yardımcısı ve asistanlarıyla gezip, hem genel olarak hem de son kazılar hakkında çok kıymetli bilgiler aldık. Hatta programda olmayan ve tüm Taş Tepeler içinde en eskisi olduğu söylenen Mendiktepe’ye bile gittik.

Profesyonel turist rehberliği sürekli kendini yenilemeyi gerektiren bir meslektir. Güncel bilgiler ve meslek içi eğitimler de bu sebeple çok önemlidir. Ben de pek çok meslektaşım gibi bu uzmanlık eğitimlerini çok önemsiyorum. Özellikle belirtmeliyim ki Taş Tepeler Uzmanlık Eğitimi’nde yepyeni bilgilerle donanıp kendimizi geliştirdik. Ama daha da önemlisi direkt olarak çok değerli kazı başkanlarından paha biçilmez bilgiler edindik.

Düşünürseniz tüm kazı başkanlarına aynı anda ulaşabileceğiniz çok imkân olmaz aslında. Belki hepsini kazı sonuçları toplantılarında görebilirsiniz ama orada da kendileriyle yüz yüze, bire bir konuşma, soru sorup cevap alma şansınız pek olmaz.

Bu uzmanlık eğitimlerinin sonunda yapılan sınavda başarılı olan rehberlerin uzmanlık alanı TUREB tarafından sicillerine işlenir.

Bu kıymetli eğitimlerin devamının gelmesini, hatta her yıl tekrarlanmasını ve daha fazla rehberin bundan yararlanmasını çok arzu ederim. Günümüzde kültür turizmi çok büyük öneme sahiptir. Taş Tepeler önümüzdeki uzun yıllar boyunca kesinlikle kültür turizminin parlayan yıldızları olacaklar. Bu nedenle de özellikle bu alanda uzmanlaşmış rehberlerle gezmek gezginler için bir ayrıcalık olacaktır.

Mobil uygulama

Bunun yanı sıra tek başına gezen gezginler için de çok güzel bir sistem var artık: Taş Tepeler Uygulaması. Bu uygulamayı arzu ederseniz oralara gitmeden telefonunuza indirebilirsiniz ya da alanda karekod okutarak. Stone Mounds adlı bu uygulamanın içinde Taş Tepeler Projesi hakkında genel bilgiler, Karahantepe, Göbeklitepe, Sefertepe, Çakmaktepe, Sayburç ve Gürcütepe bölümleri var.

Uygulamada herhangi bir tepenin üzerine tıkladığınızda gezginler ve çocuklar için olan turların yanı sıra, o tepeye ait son keşifler, “görmeden dönmeyin” ve blog bölümleri de var.

Tabii ki Taş Tepeler sadece bu uygulamada adı geçenler ve bizim uzmanlık eğitiminde gezdiklerimizle sınırlı değil. Bazıları henüz kazılmıyor, bazıları ise kazılıyor ama henüz ziyarete açık değil. Elbette zaman içinde geri kalan hepsi tek tek bu uygulamada yerlerini alacak ve uzmanlık eğitimlerinin de bir parçası olacaktır.

Şanlıurfa turu

Her geçen gün giderek büyüyen ve önemi artan Taş Tepeler Projesi işin başka bir boyutunu da öne çıkartıyor. Geçtiğimiz yıllara kadar genelde GAP turlarının bir parçası olan ama uzunca bir süredir tek başına da ziyaret edilen Şanlıurfa, çoğunlukla 2 ya da en fazla 2.5-3 günlük bir programla gezilir. Programlarda da genelde Şanlıurfa içinde görülecek yerler, Şanlıurfa Arkeoloji ve Mozaik müzeleri, Harran, Göbeklitepe gibi yerler olur. Bazı turlarda eğer vakit varsa biraz daha geniş çevreye yayılan Karahantepe, belki Soğmatar ile Şuayp Kenti gibi ziyaretler de olabiliyor.

Şanlıurfa çok büyük bir şehir. Şehir merkezi dışındaki ziyaret mekânları, özellikle de Taş Tepeler birbirlerine çok yakın mesafede değiller. Zamanlama, iyi planlanmış bir tur programı, doğru bilgi aktarımı ve saha uzmanlığı tam da bu nedenlerle çok önemli.

Bu aşamada belki diğer Taş Tepeler size Göbeklitepe ve Karahantepe kadar ilgi çekici gelmeyebilir ama her geçen gün yapılan kazılar sonucu çıkacak ilginç bilgilerle hepsinin yıldızlarının parlayacağına, Taş Tepelerin Urfa’nın çekim alanı olacağına eminim. Bu durum da bölge turizmine çok katkı sağlayacaktır.

İşte tam da bu noktada Şanlıurfa’ya da çok büyük bir görev düşüyor. Bu müthiş kıymetli fırsatı iyi değerlendirmeleri gerekecek. Şanlıurfa’ya daha fazla sayıda, kalite ve hijyenin mutlaka ön planda olduğu nitelikli restoranlar ve konaklama imkânları gerekiyor.  İşte o zaman Şanlıurfa sadece şimdiye kadar akla gelen özellikleri ile değil, Taş Tepeler turizmi ile büyük bir kazanç ve gurur kaynağına daha sahip olacaktır.

Mutlaka vakit ayırıp bu kenti ziyaret edin. Taş Tepelere gitmeden önce Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’ni gezmek ziyaretleriniz sırasında büyük kolaylık sağlayacak, sizi çok kıymetli bilgilerle zenginleştirecektir.

Fakat bilinmesi gereken bir konu da şu: Tüm Taş Tepeler henüz ziyarete açık değil. Sayburç gibi Urfa’nın bir dış mahallesinin içinde yer alan kazı alanının belli bir bölümünü yılın hangi ayında gitseniz görebilirsiniz ama bazı yerlerin ziyareti kazı zamanı dışında koruma amaçlı kapatıldıkları için bu mümkün değil. Ama kazı zamanı kazı ekibi izin verirse, görmenize izin verilen alanları görebilirsiniz tabii.

İyi gezmeler, iyi keşifler…

Prof. Dr. Klaus Schmidt’in anısına saygıyla…