Sınırda/zamanda donmuş bir Orta Çağ başkenti: Ani

Dr. Öğretim Üyesi İskender Dölek - Kars'ın yaklaşık 45 kilometre doğusunda, Arpaçay'ın derin vadisine bakan tüflerle kaplı bir plato yüzeyi üzerinde kurulmuş bir yerleşmedir Ani. Bugün Türkiye-Ermenistan sınırında duran bu şehir, yalnızca yıkılmış kiliselerden ibaret değildir. Ani, Ortaçağ Kafkasya’sı ile Anadolu'nun aynı mekânda üst üste okunabildiği ender arkeolojik alanlardan biridir.

Ani'nin hikâyesi, çoğu popüler anlatıda 10. yüzyılla başlatılır. Bu doğru ama eksik bir başlangıçtır. Ani’in çevresinde Tunç Çağı ve Erken Demir Çağı'na uzanan mezarlık alanları, kurganlar ve taş çevrili gömüler, bu platonun Orta Çağ’dan çok daha önce insanlar tarafından yerleşim amaçlı kullanıldığını gösterir. Buna karşılık "şehir" dediğimiz büyük sıçrama 961'de gerçekleşir: Bagratuni Hanedanı Ani'yi başkent yapar. 992'de Katolikosluk merkezinin de buraya taşınmasıyla kent yalnız siyasi değil, dini ve törensel bir merkez haline gelir. Ani'nin taş işçiliği, surları, sarayları ve kiliseleri işte bu güç birikiminin bir ürünüdür.

Ani, Arpaçay ve çevre vadilerle doğal olarak korunan yüksek bir tüf plato üzerine kuruludur. Bu konumu, onu hem savunulabilir bir kale hem de İpek Yolu'nun kuzeydoğu Anadolu'dan Kafkasya'ya açılan kapılarından biri yapmıştı. Surların yaklaşık 4.5 kilometrelik uzunluğu, kentin yalnız askeri bir sınır değil, zenginliğinin de ilanıydı. Kentin kapılarından girenler tüccarları, ruhban sınıfını, askerleri, taş ustalarını, çömlekçileri ve hacıları aynı sokaklarda görürdü.

Kentin ünü çok kısa sürede yayıldı. Sarayları, surları, katedrali, kiliseleri, çarşıları ve konut dokusuyla Ani, bir başkent ölçeğinde gelişti. Bu gelişim, şehre “1001 kiliseli şehir” unvanını kazandırdı. Her ne kadar bu ünvanın efsanevi bir yönü bulunsa da, bu isim kentteki çok sayıdaki kilisenin varlığını ifade etmesi yanında, Ani’nin Orta Çağ insanı üzerinde ki etkisini gösteren bir ifade olarak da düşünülmeli.

Ani'yi büyüten şey sadece krallar değildi; pazar, atölye, yol ve inanç yerleşimin gelişiminde birlikte etkili oldu. Bu yüzden Ani'de her anıt tek başına değil, birbirine cevap veren bir şehir dokusu içinde okunmalıdır. Katedral, mimar Trdat'ın adıyla birlikte anılır; hafif sivrilen kemerleri, profil payeleri ve güçlü kütlesiyle 10. yüzyıl sonu Ermeni taş mimarisinin en etkileyici örneklerindendir. Yapımına II. Smbat döneminde başlanmış, Kraliçe Katranide'nin desteğiyle 11. yüzyıl başında tamamlanmıştır. 1064'te Sultan Alparslan'ın kenti almasından sonra yapının camiye çevrilmesi, Ani'deki anıtların yalnız mimari değil, siyasi hafızaya da tanıklık yaptığını gösterir.

Ama Ani'nin büyüsü yalnız Katedral'de değildir. Abughamrents Kilisesi, merkezi planı ve ölçülü taş diliyle küçük bir mimarlık laboratuvarı gibidir. Surp Prkiç, yani Aziz Kurtarıcı Kilisesi, bugün yarısı ayakta yarısı yok olmuş haliyle kentin kırılganlığını en çarpıcı biçimde anlatır. 1215 tarihli Tigran Honents Kilisesi ise başka bir hikâyeyi anlatır. Anili zengin bir tüccar tarafından yaptırılan kilise iç duvarlarındaki freskler, Yunanca ve Gürcüce yazılar, figürlü anlatılar ve İncil sahneleri ile 13. yüzyıl Ani'sinin çok dilli, çok katmanlı ve dış dünyaya açık olan ticaret kentinin karakterini yansıtır.

Mühendislik laboratuvarı

Son yıllarda yapılan çalışmalar, kentte bulunan yapıların sadece inşa edildikleri dönemi değil aynı zamanda nasıl inşa edildikleri ile ilgili birçok ayrıntıyı da ortaya çıkarmıştır. Ani'nin 13. yüzyıl manastır yapılarında taş sıraları, temel kotları, kemerlerin yük aktarımı, tonozların örülme biçimi ve cephelerdeki kör kemer dizileri, dikkatle incelendiğinde, ustaların araziyi okuyarak ve araziye uyumlu olarak bu yapıları inşa ettiklerini gösterir. Bazı yapılar eğimli topografyaya doğrudan oturur; giriş, zemin kotu ve kutsal mekânın konumu buna göre ayarlanır. Duvarlarda iç ve dış yüzey taşlarının arasında dolgu çekirdeği bulunan yığma sistem, hem yerel malzemenin hem de ustalık bilgisinin ürünüdür. Bu ayrıntılar, Ani'yi yalnız fotoğrafı çekilecek romantik bir harabe olmaktan çıkarır; onu adeta Orta Çağ mühendisliğinin açık hava laboratuvarına dönüştürür.

Selçuklu Dönemi

1064 Selçuklu fethi Ani'ye ve Ani’ni tarihine yeni bir katman ekler. Kent, Selçukluya bağlı Şeddadi idaresi altında Türk-İslam mimarisinin erken örnekleriyle tanışır. Menüçehr Camii, minaresi ve Arpaçay Vadis’ine bakan konumuyla yalnız bir ibadet yapısı değil, adeta yeni siyasi düzenin de bir işaretidir. Hamamlar, çarşı birimleri, saray kalıntıları ve köprü izleri, Ani'de gündelik hayatın kilise ve saraydan ibaret olmadığını bizlere hatırlatır.

Kars Müzesi'ndeki Ani buluntuları kentteki gündelik yaşam hakkında bizlere birçok şey anlatır.  Müzede Selçuklu Dönemi’ne ait çok sayıda seramikler testiler, kâseler, küpler, tabaklar, çanaklar ve çini parçaları bulunur. Bu döneme ait örneklerde açık mavi, kobalt mavisi, kahverengi, firuze, yeşil, sarı ve krem tonları ile öne çıkar. Bu parçalar, Ani'yi inşa eden ustaların sadece bir zanaatkâr değil aynı zamanda büyük sanatkâr olduklarını, eserlerinde renk ve desenleri ne kadar ustaca kullandıklarını; Ani’nin sadece tüccarların değil ustaların ve sanatkârların da kenti olduğunu gösterir.

Sikkeler de aynı derecede konuşkandır. Sasani, Bizans, Emevi, Abbasi, Selçuklu, Eyyubi, İlhanlı, Safevi ve Osmanlı dönemlerine ait sikke örneklerini müzede görmek mümkündür. Bu sikkeler aynı zamanda Ani'nin çok katmanlı tarihinin izleridir.

Portekizli seyyahlar, Ani'yi doğrudan anlatmasalar da kenti var eden yol mantığının sonraki yüzyıllarda nasıl yaşamayı sürdürdüğünü anlamamızda bize yol gösterir. 16. yüzyıl seyyahı António Tenreiro'nun Hürmüz'den İran içlerine, Tebriz'e; oradan Nahçıvan, Erciş, Ahlat, Bitlis, Diyarbakır, Urfa ve Halep'e uzanan güzergâhı, Kafkasya, İran, Doğu Anadolu ve Suriye arasındaki geçişlerin canlılığını ortaya koyar. Tenreiro'nun Türkmen topluluklarından, Kızılbaş korkusundan, kalelerden, kapılardan ve yol güvenliğinden söz etmesi, Ani'nin sönüşünden sonra bile bölgenin boş bir sınır değil, hareketli ve gerilimli bir yol coğrafyası olduğunu hatırlatır.

1045'te Bizans yönetimine geçen şehir, 1064'te Selçuklu hâkimiyetine girer; 12. yüzyıldaki Gürcü müdahalelerinin ardından 13. yüzyıl başında Zakaryan döneminde şehir yeniden canlanır. 1236 Moğol istilası ise kenti bir anda yok etmez, fakat oldukça uzun sürecek bir çözülme sürecini de hızlandırır. 1319 yılında yaşanan depremde şehrin kırılganlığı derinleştirir. 1605’teki depremle de şehir bir ören yerine döner.

Ani bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alıyor fakat dünya mirası olmak, taşların artık güvende olduğu anlamına gelmiyor. Deprem riski, sert iklim, rüzgâr, don, geçmiş müdahalelerin izleri, eksik duvarlar ve ziyaretçi baskısı, alanın sürekli izlenmesini gerektiriyor. Son yıllarda yapılan belgeleme, kazı ve koruma çalışmaları önemli; özellikle yapıların tek tek kayda geçirilmesi ve koruma projelerinin bilimsel zemine oturtulması, Ani'nin geleceği için hayati. Çünkü burada yapılacak her müdahale, yalnız bir duvarı sağlamlaştırmaz; kentin çok katmanlı hafızasına nasıl bakacağımızı da belirler.

Ani’ye bakmak

Ani'yi gezerken en etkileyici şey, belki de tamamlanmamışlık duygusudur. Bir kemer yarım kalmıştır, bir kubbe çökmüştür, bir köprünün yalnız ayakları seçilir, bir freskin yüzü silinmiştir. Devam eden arkeolojik çalışmalar bu yarım kalmışlığın hikâyesini yeniden kurar. Ani bize, Orta Çağ'ın sınır kentlerinin ne kadar hareketli, geçirgen ve yaratıcı olabileceğini gösterir. Burada taş, yalnız geçmişin kalıntısı değil, farklı toplumların birbirine değdiği yerin kaydıdır. Bu yüzden Ani'ye bakmak, bir harabeye bakmak değildir; Anadolu ile Kafkasya arasında, rüzgârın hâlâ sayfalarını çevirdiği büyük bir şehir arşivini okumaktır.