Tuvallerin altındaki görünmez kazı alanları: Sanatın kimyası

Yiğit Aydın - Sanat eserlerine birer "buluntu" gibi yaklaşmak, sadece bir estetik değerlendirme değil, aynı zamanda bilimsel bir kazı sürecidir. Bugün arkeometrinin bize sunduğu X-Ray, kızılötesi reflektografi ve modern görüntüleme teknikleri, tuvallerin altındaki gizli dünyaları açığa çıkarırken; sanat tarihini de bir "zihinsel arkeoloji" alanına dönüştürüyor. Bir resmin yüzeyi, aslında bir höyüğün en üst tabakası gibidir; asıl hikâye, o boya katmanlarının derinliklerinde gizlidir.

Orta Çağ’dan Rönesans’a

Sanat içerisinde arkeoloji yapma meselesi, aslında Rönesans fikriyle başlar. Ancak bu sıçramayı anlamak için önce Orta Çağ’ın o perspektifsiz, altın varaklı arka planlarına bakmak gerekir. Şair Petrarca’nın "Karanlık Dönem" olarak adlandırdığı bu süreçte; birey, doğa ve duygular adeta yasaklanmıştır. Her şeyin merkezine Tanrı’yı koyan ama aslında Tanrı’nın ve İsa’nın olmadığı yerde Katolik Kilisesi ile Papa’yı mutlak güç ilan eden o karanlık yapı, sanatı da bir altın varak tabakasının arkasına hapsetmişti. Arka planlar altınla sıvanır çünkü kazara arkada bir bulut, bir keçi veya bir gökyüzü parçası görünürse, bu "dünyevi" olanın kutsal olana tercih edilmesi riskini taşır.

Rönesans ile birlikte bu tabu yıkılır. Matbaanın icadı, İstanbul’un fethiyle İtalya’ya taşınan antik bilgiler ve reform hareketleri, insanı yeniden merkeze koyar. Platon’un sadece Tanrı’yla değil, aşkla ve dünyayla ilgili metinleri de okunmaya başlanır. İşte bu "mikrodan makroya" ulaşma çabası, sanatın da mutfağını değiştirir.

Pentimenti: Zihinsel kazı

Rönesans’ın kalbinde "resimli felsefe" yatar. Özellikle Verrocchio’nun o meşhur atölyesinde yetişen Leonardo da Vinci, Botticelli ve Ghirlandaio gibi "çocuklar", oradan sadece birer ressam olarak değil, birer felsefe öğrencisi olarak çıkarlar. Verrocchio’nun onlara öğrettiği şuydu: "İyi bir insan figürü çizebilmek için önce iskeleti, sonra kasları, deriyi ve en son giysileri resmetmelisiniz." Bu, sadece bir teknik değil, bir felsefedir. Sanatçı, eserin özüne inerek Tanrı’nın yaratım sürecini taklit eder. Bugün biz X-Ray cihazlarımızı bu tuvallere doğrulttuğumuzda, aslında bu inşa sürecinin iskeletine şahitlik ediyoruz. Leonardo’nun bir portresinin altında gördüğümüz o "hayalet" çizgiler, aslında o eserin genetik kodlarıdır.

Arkeometrinin sanat dünyasındaki en heyecan verici dedektiflik terimi “pentimenti"dir. İtalyanca "pişmanlık" anlamına gelen bu kavram, sanatçının mükemmele giden yolda yaptığı "zihinsel kazı" izleridir. Onlar silip silip baştan yapmıyorlardı; aksine eseri zerresinden bütününe doğru, bir arkeoloğun bir höyükte katmanları bulması gibi inşa ediyorlardı.

Peki, Barok dönem eserlerine, örneğin bir Caravaggio tablosuna "deşerek" baktığımızda neden o derin katmanları göremiyoruz? Bu bir yetenek meselesi değil, tamamen bir "dünya değişimi" meselesidir. Barok sanatçısı, artık Rönesans'taki gibi hamilerin kanatları altında, "mükemmel olanı bulmak için" sınırsız zamana sahip değildir. Sanat artık sokağa, yani tüccarların dünyasına inmiştir. Ortada bir sanat piyasası, simsarlar ve bir an önce bitirilip satılması gereken siparişler vardır. Hızlı üretim ve hızlı satış, resmin o meşhur "iskelet" hazırlığını ortadan kaldırmıştır.

Dahası, Rönesans sanatçısının o büyük felsefi kavgası çoktan kazanılmıştır. Skolastik düşünce devrilmiş, insan merkeze oturmuştur. Artık resimle bir ideolojiyi yıkmaya ya da "Tanrısal öze ulaşmak için" katman katman iskelet çizmeye gerek kalmamıştır. Barok sanatçısı için teknik çok yüksek olsa da, resmin altındaki o "zihinsel arkeoloji" yerini piyasanın hızına bırakmıştır.

Atina Okulu

Arkeoloji bazen de bir freskin perspektifinde, zihinsel bir restorasyon olarak karşımıza çıkar. Raphael’in Vatikan’daki ünlü Atina Okulu freski buna en iyi örnektir. Raphael burada iki yönlü bir kazı yapar:

Mimari Kazı: Kendi döneminin Vatikan duvarına, Antik Roma ve Yunan mimarisinin kasetli tavanlarını ve sütunlarını yerleştirerek yüzyıllar öncesinin dünyasını resmin içinde yeniden inşa eder. 1500’lü yıllarda zihinsel arkeolojisini yapmış ve antik binaları kendi fırçasıyla "kazıp" çıkarmıştır.

Psikolojik Kazı: Antik dünyanın bilginlerini (Platon, Aristo, Diogenes), kendi döneminin dev isimlerinin (Leonardo, Michelangelo, Bramante) suretleriyle resmederek geçmiş ile gelecek arasında bir köprü kurar.

Bizim tarihimizden kim var?

Bu hikâyenin Türkiye ayağındaki en güçlü figür ise şüphesiz Osman Hamdi Bey’dir. Türkiye’nin ilk müze müdürü ve arkeoloğu olması, onun resimlerini adeta birer arkeolojik sergi alanına dönüştürür. Osman Hamdi’nin tuvallerinde aslında iki farklı zaman katmanı vardır: Biri tablonun yapıldığı dönemin Osmanlı ruhu, diğeri ise onun içine gizlenmiş daha eski arkeolojik objeler. İzleyici çoğu zaman bu ikisini birbirinden ayırt etmekte zorlanır; çünkü oradaki her şey bize "eski" gelir.

Ancak dikkatli bakıldığında, onun eserlerinde gördüğümüz bir kandil veya bir çininin, Müze-i Hümayun’un envanter numarası belli olan gerçek birer buluntu olduğu anlaşılır. Osman Hamdi’nin tablolarında sanatın kimyası, bir belgeleme sanatına dönüşür. O, bir arkeoloğun buluntuyu topraktan çıkarırken gösterdiği sabrı, o buluntuyu tuvale nakşederken de göstermiştir.

Bugün arkeometri sayesinde sanat eserlerinin atomik yapısına kadar inebiliyoruz. Ancak bu teknik veriler, ancak sanat tarihinin felsefi derinliğiyle birleştiğinde anlam kazanıyor. Tıpkı Rönesans ustalarının inandığı gibi; mikrodan (pigmentlerden, fırça darbelerinden, iskeletten) başlayarak makroya (hakikate, estetiğe, Tanrısal yeteneğe) ulaşmak ancak sanatın bu görünmez katmanlarını "kazmakla" mümkündür.