İranlıların asıl talebi! Göz ardı edilen 47 yıllık gerçek: Protestoları Pehlevi mi başlattı?
İran’da haftalardır süren protestolar dünya gündemindeyken, uzmanlara göre halkın asıl talebi yabancı müdahale değil. Pehlevi iddiaları tartışılırken göz ardı edilen 47 yıllık gerçek yeniden gündemde. Peki İran'da yaşanan protestolar mevcut rejimi değiştirebilir mi?
Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – İran’da yaklaşık 3 haftadır devam eden gösteriler tüm dünyanın gündeminde. Zaman zaman şiddetli çatışmalara dönüşen ve hâlihazırda devam eden eylemlerde çok sayıda kişi hayatını kaybetti. Olayların şiddet seviyesi giderek artarken ABD Başkanı Trump’ın İran’a yönelik olası bir askerî müdahale sinyali, yaşananların İran dışına da yayılarak bölgesel çatışmalara dönüşeceği yönünde endişelere sebep oluyor. Middle East Eye’da yer alan ve ABD merkezli düşünce kuruluşu Quincy Institute for Responsible Statecraft’ın düzenlediği bir panelde konuşan uzmanlara göre bazı istisnai görüşler olsa da İranlıların çoğu yabancı müdahale seçeneğine sıcak bakmıyor. 
Ülke genelinde eylemler sürüyor
Norveç merkezli bir sivil toplum kuruluşu olan İran İnsan Hakları’na göre, son yılların en büyük protesto gösterilerinde en az 192 kişi hayatını kaybetti. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na göre ise son 15 günde gösteriler sırasında 544 kişi hayatını kaybetti. Farklı kaynaklar ölü sayısının 2 bini aştığını öne sürüyor. Ülkede internet erişimi ise neredeyse tamamen kesildi. Açık kaynaklardan elde edilen bilgilere göre İran genelinde internete erişim konusunda ciddi kısıtlamalar bulunuyor.
‘DIŞ YAPTIRIMLAR VE MÜDAHALELER REJİMİN ÖMRÜNÜ UZATIYOR’
Uzmanlara göre İsrail’in geçen haziran ayında İran’a yönelik gerçekleştirdiği saldırılar ve ABD’nin Venezuela’ya yönelik müdahalesi gibi örnekler sebebiyle birçok İran vatandaşı dış müdahale fikrine sıcak bakmıyor. Quincy Institute for Responsible Statecraft’ın düzenlediği panelde konuşan Amwaj haber dergisinin editörü Muhammed Ali Şabani'ye göre İranlıların çoğunun esas isteği yaptırımların kalkması. Şabani bunun altını çizerek, “Bence İranlıların büyük çoğunluğu, savaşın gölgesini ortadan kaldıracak ve yaptırımların kaldırılmasını sağlayacak bir anlaşmayı memnuniyetle karşılayacaktır” şeklinde konuştu. Birçok İran vatandaşının da İran’daki mevcut rejimin sonsuza dek süremeyeceğinin farkında olduğunu düşündüğünü belirten Şabani, “Aslında son 20 yılda gördüğümüz şey, yaptırımların rejimin varlığını uzattığıdır” dedi. İran’daki orta sınıfın siyasi hareketlerde önemli rol oynadığını ifade eden Şabani, son 20 yıldaki ABD yaptırımları sebebiyle ülkedeki orta sınıfın maddi olarak ‘içinin boşaldığını’ ve bu sebeple organik siyasi değişimin de gerçekleşmediğini söyledi.
Avrupa Dış İlişkiler Konseyi’nde kıdemli politika uzmanı ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Başkan Yardımcısı Ellie Geranmayeh ise Batı ülkelerinden İran’a yönelik yapılan okumaların zaman zaman yanlış sonuçlara ulaştığını belirterek, “İran’daki sivil toplumun varlığını ve bu insanların yabancı askerî müdahaleyi savunmadığını unutuyoruz diye düşünüyorum” şeklinde konuştu. Geranmayeh, görmezden gelinen bir diğer hususun da büyük gösterilerden sonra maddi açıdan verilen ‘hediyeler’ olduğunu söyledi.
Geranmayeh’e göre Tahran, 2010’lu yıllarda eski cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin reform odaklı bir kampanya yürütmesine izin vererek bir miktar esneklik gösterdi. 2019 yılında ağırlıklı olarak ekonomik temelli protestolar sırasında da rejim, bütçesini kullanarak yoksullara yönelik yardımları sürdürmeyi başardı. 2022’de ise çoğunluğunu kadınların oluşturduğu protestocuların yaptığı eylemlerin ardından zorunlu başörtüsüyle ilgili sosyal konularda bir değişim ve esneklik sürecine girildi. Ancak şu anda sistem, mevcut yönetim koşullarının yapabileceklerinin sınırlarına ulaştı ve bir çeşit sıkışmışlık içerisine girdi.
‘EYLEMLERİN BAŞARIYA ULAŞMASI ZOR’
İran’da yapılan protestolar sebebiyle mevcut rejimin devrilmesinin zor olduğu ifade eden Johns Hopkins Üniversitesi İleri Uluslararası Çalışmalar Okulu Uluslararası İlişkiler ve Orta Doğu Çalışmaları Profesörü Vali Nasr, protestoların son yılların en yoğun gösterileri olmasına rağmen İran’daki yönetimi devirmesinin güç olduğunu, bunun nedeninin ise bir lider eksikliği olduğunu ifade etti. Nasr, “Bunlar aslında halkın öfkesinin gerçek bir patlaması ama liderlik, yönlendirme ve örgütlenme olmadan bu tür protestoları sadece İran’da değil, dünyanın başka yerlerinde de sürdürmek çok zor” dedi.
Devrik İran Şahı Rıza Pehlevi’nin sürgündeki oğlu Rıza Pehlevi
PROTESTOLARIN ARDINDA PEHLEVİ Mİ VAR?
Devrik İran Şahı Rıza Pehlevi’nin sürgündeki oğlunun protestoları yönettiği yönündeki haberlerin asılsız olduğuna dikkat çeken Nasr, “Bu protestoları o başlatmadı. Gündemi de o belirlemedi. Aslında o, tüm bu olanlara sonradan dâhil oldu” dedi. Muhammed Ali Şabani ise Pehlevi’nin 47 yıldır İran’da bulunmadığına dikkat çekerek, “Bence insanların onun rolünü değerlendirirken düşünmeleri gereken en önemli soru şu: İran’ın içindeki insanlar nerede? Neden 47 yıldır İran’da bulunmamış, Virginia’da oturan bir adamdan İran’da değişim bekliyorlar?” ifadelerini kullandı. İran’da muhalefete öncülük edebilecek kişilere örnek olarak 2022’den beri Evin Hapishanesi’nde bulunan reformist siyasi lider Mustafa Teczadeh’i gösteren Şabani, “Haziran 2025’te Evin’i bombalayıp 70 kişiyi öldüren kimdi tahmin edin? İsrail. Yani bu insanların hayatları hem İran hem de İsrail tarafından tehdit ediliyor” sözleriyle düşüncelerini paylaştı.
İran'da geçen hafta cuma günü protestocular tarafından 25 cami ve 20 bankanın yakıldı. Uzmanlara göre protesto eylemlerinin şiddet olaylarına dönüşmesi sonucunda oluşan yıkımdan rahatsız olanlar, mevcut rejimi desteklemiyor olsa da ülkenin genel bir iç çatışma haline girilmesinden ve tüm sistemin çökmesinden korkuluyor. Bu durum aynı şikayetlere sahip olan göstericiler arasında fikir ayrılıklarına neden olabilir.
EN ÇOK OKUNANLAR
KEŞFETYENİ