Trump 8.5 yıl sonra neden Çin'de? 'Soğuk Barış' zirvesinin şifreleri: Stratejik sıkışma ve pazarlıklar...
ABD Başkanı Donald Trump, siyasi kurmayları ve iş insanlarından oluşan dev bir heyetle Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'le bir araya gelmek üzere Pekin’de. İran savaşı nedeniyle bu tarihe ertelenen ve Orta Doğu'daki krizin gölgesinde gerçekleşen zirvenin şifrelerini Milliyet.com.tr okurları için masaya yatıran uzmanlar, bu tarihi ziyareti her iki dev için de bir "stratejik zorunluluk" olarak değerlendiriyor. Peki neden? İşte tarihi zirvenin satır başları.
Metin Aktaşoğlu / metin.aktasoglu@milliyet.com.tr - ABD Başkanı Donald Trump, siyasi kurmayları ve Amerikan şirketlerinin üst düzey temsilcilerinden oluşan geniş bir heyetle Çin'e resmi bir ziyaret gerçekleştiriyor. Tüm dünya gözlerini 15 Mayıs'a kadar Çin'in başkenti Pekin'e çevirecek ve küresel dengelerin epey hassas olduğu böylesi bir dönemde alınacak her karar, yapılacak her temas, ağızlardan çıkacak her söylem ekstra anlamlar taşırken adeta kelebek etkisiyle dünyanın dört bir yanında potansiyel sonuçlar doğuracak. İran ve ABD'nin 7 Nisan'da başlayan ateşkesi tüm kırılganlığıyla sürerken Trump-Şi buluşmasının elbette İran'da ve Doğu Akdeniz'de de yankı uyandırması bekleniyor. Bu bağlamda akıllara gelen soruların başında kaçınılmaz olarak “Neden şimdi?” gelmekte.
Hatırlanacağı üzere Eski ABD Başkanı Joe Biden, kendi döneminde Çin'i hiç ziyaret etmemişti. Çin'e resmi bir ziyarette bulunan son ABD lideri de Donald Trump'tı. 8-10 Kasım 2017 tarihleri arasında gerçekleşen zirveden bu yana çok şey değişti. Dünya bir pandemi atlattı; Rusya, Ukrayna'yı işgale girişti; ABD, Afganistan'dan çıktı; küresel enflasyon krizi, çip krizi yaşandı, ABD'de yeniden Trump başkan seçildi, Brexit yaşandı ve AB giderek etkisini yitiriyor... Bu çerçeveden bakıldığında Çin'in daha “stabil” olduğunu düşünmek mümkün. O zaman tüm bunların ışığında ziyaretin önemini değerlendirmeye geçelim.
kaynak olarak ekleyin
Dış Politika Enstitüsü Akademik Kurul Başkanı Prof. Dr. Tarık Oğuzlu ve ANKASAM (Ankara Kriz ve Siyaset Araştırmaları Merkezi) Başkanı Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol, Milliyet.com.tr okuyucuları için tarihi zirvenin şifrelerini masaya yatırdı.
STRATEJİK SIKIŞMA VE “NEDEN ŞİMDİ?”
Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol'a göre ziyaretin zamanlaması rastgele bir diplomatik takvimden ziyade “stratejik bir zorunluluk.” Prof. Dr. Erol, normal şartlarda Mart ayında yapılması planlanan zirvenin ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları ve Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim nedeniyle ertelendiğini hatırlatırken bu hamlenin, hem Washington hem de Pekin için “kaçınılmaz bir uzlaşı arayışını” yansıtıyor:
“Trump’ın bu ziyareti; ABD’nin karşı karşıya kaldığı bir mecburiyet ortamında, küresel ekonomiyi sarsan savaşların ve gümrük duvarlarının gölgesinde, dünyanın en büyük iki süper gücünün 'kontrollü bir rekabet' yürütmek ve yıpranan ekonomilerine nefes aldırmak için masaya oturmak zorunda olduğu bir diplomatik hamle olarak değerlendirebilir. Bir diğer ifadeyle bu ziyareti, Washington-Pekin hattında küresel istikrarı yeniden tasarlamaya yönelik tansiyonu düşürme ve tüm dünyaya bir nefes aldırmayı hedefleyen bir adım olarak görmek de mümkün. Aksi takdirde başta ABD ve Çin olmak üzere, tüm dünyayı derinden etkileyecek, kontrolden çıkmış bir kaos kaçınılmaz olacaktır.”
Bunların yanında “Ziyaretin zamanlamasını stratejik kılan temel unsurların başında hiç kuşkusuz Orta Doğu ve İran Krizi gelmekte” diyen Prof. Dr. Erol, “Petrol fiyatlarının fırladığı ve küresel enflasyonun tırmandığı bu hassas dönemde, Trump 'kırılgan ateşkesi' kalıcı kılmak istiyor. İran üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Çin'in, krizin çözümünde arabulucu rolü üstlenmesi hedeflenmekte” yorumunda da bulunuyor.
Prof. Dr. Tarık Oğuzlu ise ABD'nin İran konusunda Çin'den beklentisini değerlendirirken “Amerikalılar 'Petrolünün yaklaşık yüzde 12'sini İran'dan alması, Hürmüz'den geçen petrolün yüzde 40'ını tek başına ithal etmesi nedeniyle bu boğazın kapalı kalması Çin'i rahatsız eder' şeklinde düşünüyor ve Çin'e 'Lütfen topa gir artık, İran'ı ikna et' diyorlar” ifadelerini kullanıyor ancak şöyle devam ediyor:
“Çin bunu niye yapsın ki? Amerika'nın en yakın müttefikleri bile yapmıyor. Amerika bu işe İsrail'le kol kola girdi, sonra da yardım dilenir pozisyona düştü. Çin bu süreçten mutlu olmalı zira olumsuz etkilenmedi. Stokladığı rezervleri mevcut. Bir de Amerika'nın başının belaya giriyor olması, itibarının zedelenmesi ve kaynaklarını tüketmesi bunlar hep Çin için pozitif şeyler.”
ABD'nin içinden geçtiği zorlu sürece de dikkat çeken Prof. Dr. Oğuzlu, Amerika'nın pek çok cephede 'sıkıştığını' ifade ediyor ve “Dünyanın genelinde ABD'nin itibarını ve inandırıcılığını kaybetmesi gibi bir durum söz konusu. Dolayısıyla Trump'ta bir rahatlık, nefes alma ve özellikle Çin'le olan ilişkilerde bir düze çıkma arzusu var” değerlendirmesinde bulunuyor. Prof. Dr. Oğuzlu, Trump'ın kural ve norm tanımayan tavırlarının ABD'yi "güvenilmez bir aktöre" dönüştürdüğünü ve bu durumun Çin için tarihi bir fırsat olduğunu belirtiyor ve “Trump resmen hediye ediyor. 'Al, ben bu küresel liderlik işini yapamıyorum' diyor” şeklinde konuşuyor.
TİCARET SAVAŞLARINDA YENİ PERDE
Eğer Çin ve ABD ilişkilerinde bir düze çıkma durumu söz konusu olacaksa uzlaşının temelini “ticaret savaşları” oluşturmalı. İki uzman da Trump'ın yüzde 145'leri bulan “gümrük vergileri” hamlesinin ardından Ekim 2025'te Güney Kore'de sağlanan geçici uzlaşıya dikkat çekiyor. Bilindiği üzere Trump, aralarında Tesla'nın patronu Elon Musk, Apple CEO'su Tim Cook ve Nvidia'nın kurucusu Jensen Huang'ın da bulunduğu 17 Amerikan şirketinin üst düzey temsilcilerini de beraberinde Pekin'e götürdü. Prof. Dr. Erol bu meseleyi şöyle değerlendiriyor:
“Trump, bu geçici uzlaşıyı kalıcılaştırmak ve Çin pazarını Amerikan devlerine açmak istiyor. Öte yandan her ne kadar Çin’deki Amerikan yatırımlarını ülkesine taşımak istese de bunu hemen yapamayacağının da farkında. Bunun yerine aşamalı bir geri çekilme ya da ABD’nin süreçte büyük ölçüde etkili olacağı, yeni kurallara dayalı bir işbirliği sürecini hedeflediği anlaşılıyor.”
Prof. Dr. Oğuzlu da bu noktaya değinirken “ABD ithalatı azaltıp ihracatı artırmak için Çin'in pazarını ABD şirketlerine ve mallarına açmasını istiyor. Dolayısıyla biraz talepkar olacaklar. Trump, 'Sen artık ihracat şampiyonusun, gel o paraları Amerikan ekonomisine yatır, örneğin sen de gel benden Boeing al' diyecek. ABD'nin bir paketi var, onu satmaya çalışıyor. Çin tabii bunların çoğunu yapmayacak yüksek ihtimalle” diyor fakat “Ama..” diye devam ediyor:
“Ama Trump'ın da bir şey almış olarak dönmesini isterler zira akıllılar; muhtemelen Trump'ı amiyane tabirle 'yağlayıp ballayıp' öyle bir ağırlayacaklar ki Trump ABD'ye döndüğünde 'Gördünüz şunu aldım, geldim' diyecek fakat özünde hiçbir şey değişmeyecek. Zira Çin zamana oynuyor. Her geçen gün aradaki makasın lehine kapandığını düşünüyor. Dolayısıyla şimdi böyle bir yapısal avantajı Çin bu oyunu bozmayacaktır? Pekin gerginlik istemiyor, ABD'nin düşmanı olmak istemiyor ve şunu da görüyor: Amerika stresli, kaygılı ve endişeli. Neden? Altındaki zemin sallandığı için... Trump'ın bu kural tanımazlığı, agresifliği biraz da bununla alakalı. Yani ABD rahat olsa böyle saçma davranır mı? Davranmaz. Düşüncem zemin kaybetmesinden dolayı böyle maceraların içine girdiği yönünde. Bu da ona hata üstüne hata yaptırıyor.”
'SOĞUK BARIŞ' DÖNEMİ
Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol tam da bu bağlamda bir fotoğraf çekiyor. Yaşanan süreci “Soğuk Barış” şeklinde değerlendiren Prof. Dr. Erol söz konusu kavramı ve küresel düzene muhtemel etkisini dile getirirken ABD ve Çin arasında kaynakları ve koridorları kontrole yönelik, hibrit yöntemlerin çeşitlendiği ve etkisini her geçen gün daha net bir şekilde hissettirdiği bir vekalet savaşları döneminin yaşandığını dile getiriyor ve ekliyor:
“ABD’nin mevcut küresel düzeni 'kurumlar', 'kurallar' ve 'değerler' bağlamında hedef aldığı, proaktif hamleleriyle şekillenen bu yeni ekonomik Soğuk Savaş, dünyayı çok kutuplu, parçalanmış ve korumacı bir küresel düzene doğru sürüklemekte. Dolayısıyla karşımızda ABD'nin uluslararası sistemi hedefe koyduğu, küreselleşmenin büyük ölçüde darbe aldığı, 'çivisi çıkmış bir dünya' gerçeği söz konusu. Nitekim dünya, ABD ve Çin eksenli iki büyük ekonomik bloka bölünürken askeri çatışmaların kısmen varlığını devam ettireceği, bunun yerine ekonomik, teknolojik ve siber cephelerde savaşın sürdüğü bir 'Soğuk Barış' dönemine giriyor diyebiliriz. Üçüncü taraf ülkeler (Avrupa/AB, Hindistan, Orta Doğu ve Afrika) bu iki dev arasında denge kurma ve stratejik özerklik arayışını hızlandırmak zorunda kalacak gibi görünüyor.”
OLMAZSA OLMAZ MESELE: TAYVAN
Doğal olarak ABD ve Çin bir araya geldiğinde masada Tayvan sorunu da kendisine yer buluyor. Peki Venezuela'da ve İran'da “zorba” denebilecek bir tavır sergileyen ABD için sonraki durağın Küba olduğu söylenirken Çin, Tayvan hakkında nasıl bir gündemle masaya oturacak? Masada Çin için en hassas konu olan Tayvan konusunda Pekin cephesinin taviz vermeye niyeti olmadığı görülüyor. Prof. Dr. Erol, Çin'in Tayvan konusunda geri adım atmayacağını net bir şekilde ifade ederken mevcut tabloyu “Masada eli kuvvetli olan bu sefer Pekin” şeklinde ifade ediyor. Çerçeveyi genişleten Prof. Dr. Oğuzlu ise Şi Cinping ve Pekin'in “kurumsal sabrına” vurgu yaparak Çin’in Tayvan’ı askeri bir operasyondan ziyade, ekonomik entegrasyonla ve zaman yayarak bünyesine katmayı hedeflediğini öngörüyor:
“Amerikan siyasetçileri Tayvan'a gidip mesaj verdiklerinde bu Çin'de müthiş bir gerginlik yaratıyor. Ama şimdi Trump bunu yapmıyor ve yapmayacaklar büyük ihtimalle. Trump ekstra bir gerginlik yaşamak istemiyor çünkü bu bir zayıflık olur. Ortamı bulandırmayarak, olayı sadece Amerika-Çin ikili ilişkisi gibi kurguluyor. Çin de bunu bir zafiyet olarak okuyor; Amerika'nın eli zayıf olduğu için böyle davranıyor diye düşünüyor. Her geçen gün Tayvan konusunda da Çin'in lehine işliyor... Tayvan da stresli çünkü 'Amerika beni satar' diye düşünüyor. Trump örneğin 11 milyar dolarlık bir silah anlaşması yaptı ama Çin'in araya girmesiyle bunu askıya aldı. İkinci bir anlaşma yapmayı da Çin'le pazarlığın unsuru gibi gördü. Bu tam da Çin'in istediği şey. Çin'in korkusu şudur: Tayvan'ın arkasında duran, silahlarla onu Çin'e karşı savunacak kafası net bir ABD. Biden'la bu böyleydi ama şimdi Trump hiç öyle değil. Çin'le olan ilişkisinin kalitesini daha fazla önemsiyor.”
EN ÇOK OKUNANLAR
KEŞFETYENİ