Kendi çağlarının tercümanları

Melisa Vardal- Ekonomistler, 1400–2000 yılları arasındaki Avrupa sanatından 500 binden fazla tabloyu yapay zekâ ile inceleyerek dönemlerin toplumsal ruh hâlini ortaya koydu. Google Arts & Culture, WikiData ve WikiArt’tan derlenen bu geniş veri seti üzerinden geliştirilen model; üzüntü, korku, öfke, hayranlık ve hoşnutluk gibi dokuz temel duyguyu tespit edip tarihsel kırılmalarla karşılaştırdı. Bulgulara göre çalkantılı dönemlerde korku ve üzüntü artarken istikrar yıllarında hoşnutluk; refahın yükseldiği zamanlarda ise eğlence ve heyecan öne çıktı. ABD merkezli Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu tarafından yayımlanan “State of the Art: Economic Development through the Lens of Paintings” başlıklı araştırmayı sanat tarihçileri değerlendirdi. Onlara göre bu sonuç, sanatın tarih boyunca zaten üstlendiği rolün yalnızca yeni bir yöntemle doğrulanmasından ibaret. Çünkü sanat, ister Delacroix’nın devrim coşkusu olsun ister Picasso’nun savaş çığlığı, her daim üretildiği dönemin umutlarını, kaygılarını ve çatışmalarını yansıtır.

“Sanatçılar zamanın ruhuna tepki verir”

Celil Sadık - Sanat Tarihçisi-Eski bir sanat tarihçisi ve şimdilerde stand-up sanatçısı olan Hannah Gadsby’nin çok sevdiğim bir sözü var: “Sanatçılar zamanın ruhunu icat etmez, zamanın ruhuna tepki verir”. Bu söz genellikle Van Gogh gibi ‘yaşadığı dönemde anlaşılamamış ‘dâhi’ olarak tanımlanan sanatçılar için kullanılır. Her sanatçı içinde yaşadığı toplumun ve yaşanan olayların ruhunu yansıtır ve hatta kendi dönemlerine bir tepki göstererek var olurlar. Kimi bunu bireysel bir şekilde yapar, kimi de toplumsal sorunlara ses vermek için sanatın gücünü kullanır. Delacroix’nın 1830’da yaptığı “Halka Yol Gösteren Özgürlük” ikinci Fransız Devrimi’nin coşkusunu yansıtırken Picasso’nun 1937 tarihli “Guernica”sı İspanya İç Savaşı’nın dehşetini evrensel bir acıya dönüştürür. Aynı dönemde yaşamış sanatçılar bile farklı bakış açıları geliştirebilir. Örneğin Courbet, Realizmle günlük yaşamı yansıtırken Bouguerea, İncil ve mitoloji sahnelerine yönelmiştir. Rönesans ve Barok’ta siparişler kilise ve aristokratlardan gelirken Rokoko sarayın şatafatını resmederken halk sokakta açlık çeker. Buna tepki olarak doğan neoklasik resimler kahramanlık ve özgürlük idealleriyle devrimlere ilham olmuştur. Romantizm’de ise sanatçılar teknolojiyi reddedip doğanın üstünlüğünü vurgular. Buharlı gemiler çoğunlukla fırtınada batmak üzere tasvir edilmiştir ve mesaj doğanın insan üzerindeki üstünlüğüdür. Nihayet Modernizmle birlikte ‘sanat için sanat’ anlayışı ortaya çıkmış, akademik kurallar yıkılmış, toplumsal geleneklere meydan okunmuştur. Picasso ve Otto Dix gibi kimi ressamlarda toplumsal mesajlar ve siyasi olaylar hakkında temalar görsek de Van Gogh ve Kahlo gibi sanatçılar bireysel hikâyeleriyle toplumsal gerçeklikleri açığa çıkarır. Sanatçılar, ister bireysel ister toplumsal dertlerini anlatsın, eserleri mutlaka üretildikleri dönemin atmosferini, umutlarını ve kaygılarını güçlü biçimde ortaya koyar. Kimi bunu doğrudan gösterir, kimi ise özel yaşantısının içine gizler.

“Eserler, kolektif belleğin zemini”

Özgür Ceren Can - Sanatçı, Sanat Tarihçisi- Sanatçıların yaşadıkları bölgenin iklim ve coğrafya koşullarından, dönemin politik gelişmelerinden; savaşlarından, adaletsizliklerinden, eşitsizliklerinden, göçlerinden; bunlara bağlı kültürel dönüşümlerden, bilimsel gelişmelerden, ekonomik koşullardan, toplumsal umutlardan ya da umutsuzluklardan veya gelecek tahayyüllerinden etkilenmemeleri gibi bir durum söz konusu olamaz. Bu dinamikler doğrudan eserin temasına ve biçimsel özelliklerine yansımasa bile sanatçının kimliğine ve sanatsal tercihlerine etki eden dinamiklerdir. Dolayısıyla bir eser analiz edilirken üretildiği dönemin toplumsal koşullarından bağımsız bir biçimde yorumlamanın çok eksik bir yorum olacağı kabul edilmiştir. Belli bir kültürel coğrafyada ortaya çıkan sanatsal üretimlerinden oluşan disiplinlerarası eserler kümesi yalnızca o bölgenin toplumsal hafızasının değil insan varoluşunun kolektif belleğinin zeminidir diye düşünüyorum. Ne kadar içine kapanık ve sosyal yaşamdan izole olursa olsun –ki bu istisnadır- yaratan insan içinde bulunduğu çevreyi yansıtır. Her hâlükârda kullandığı en basit malzeme bile bu kodları belli ölçüde taşır.

‘Sanat, toplumsal koşullardan ayrı düşünülemez’

Uras Kızıl - Sanat Tarihçisi- Sanat, ekonomik, toplumsal ve politik koşullardan ayrı düşünülemez. Yapay zekâ eserleri analiz ederek büyük veri tabanları kursa da sanatın toplumsal olaylarla şekillendiği zaten çoktan ortaya koyulmuştur. Arnold Hauser’in “Sanatın Toplumsal Tarihi” çalışması bunun erken örneklerindendir. 17. YY Hollanda’sında ticaretle ve sömürgecilik faaliyetleriyle zenginleşen toplum, artı ürünü sanata yatırmış, pitoresk manzara resimleri çoğalmıştır. Oysa 19. YY’da manzara, Romantizm’in Aydınlanma eleştirisiyle dönüşür; William Turner’ın “Köle Gemisi” kölelik şiddetini, Caspar David Friedrich’in resimleri ise Sanayi Devrimi karşısında doğanın ezici gücünü yansıtır. Francisco Goya’nın eserleri de savaş ve politik şiddetin görsel belgelerine dönüşür. Tüm bu örnekler, sanatın yalnızca bireysel dehâya değil, toplumsal bağlama içkin biçimde oluştuğunu gösterir. Bugün hâlâ sanatın ilhamdan çok, dönemin dinamikleriyle şekillendiğini savunmak gerekir.