‘Şehrin Panoları’ İMÇ’de hatırlandı

MELİSA VARDAL - İstanbul’un göbeğinde gizlenmiş bir sanat hafızası var: İstanbul Manifaturacılar Çarşısı. 1960’ların yalın mimarlık anlayışının ürünü olan bu dev yapı, geçtiğimiz hafta sonu bir kez daha geçmişle bugün arasında köprü kurdu. Kale Tasarım ve Sanat Merkezi (KTSM) ile 2019’da Mustafa Ergül ve Nurtaç Buluç tarafından kurulan “Şehrin Panoları” projesinin gerçekleştirdiği buluşmada katılımcılar çarşının tarihini, mimari özelliklerini ve cephelerini süsleyen mozaik ile seramik panoları yerinde görme fırsatı buldu. Modernist ruhunu hâlâ taşıyan ve Doğan Tekeli ile Sami Sisa’nın imzasını taşıyan İMÇ, dönemin sanat anlayışını yansıtan ‘açık hava müzesi’ niteliğindeki ender yapılardan biri olarak öne çıkıyor.

Yatay düzlemiyle çevresindeki Osmanlı ve Bizans dokusuna uyum sağlamaya çalışan çarşı, o yıllarda sanat ile mimarlığı yan yana getiren cesur bir deney olarak anılmaya devam ediyor. Buluşmaya başlarken Nurtaç Buluç yapıyı “Türkiye’de mimarlık ve sanat ilişkisinin canlı izlerini hâlâ üzerinde taşıyan en kıymetli örneklerden biri” sözleriyle tanımlayarak gezinin yönünü Füreya Koral’ın eserine çeviriyor. Koral’ın halk için sanat anlayışıyla ürettiği seramik pano, Paris metrosunda gördüğü örneklerden esinlenerek Türkiye’de de sanatın gündelik hayatla buluşması gerektiğini savunan bir yaklaşımın ürünü. Çarşının yol cephesinde Kuzgun Acar’ın ‘Soyut kompozisyon’u yükseliyor; halk arasında “Kuşlar” adıyla bilinen bu çalışma, aslında semtin kuş bakışı görünümünden yola çıkılarak yapılmış. Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Anadolu halkının çorabında, yazmasında ya da heybesinde gördüğü motiflerden ilhamla hazırladığı panolar, eşi Eren Eyüboğlu’nun kübist yorumuyla halkı betimleyişi ve Saadet Diren’in Hitit heykellerinden esinlenerek tasarladığı pano çarşıya güçlü bir kültürel çeşitlilik katıyor. Hepsi aynı yapının cephelerinde bir araya gelerek İMÇ’yi bir ticaret merkezinden çok kolektif bir sanat müzesine dönüştürüyor.

Koruma çağrısı

Ancak bu hissi bozan ayrıntılar da gözden kaçmıyor. Bir dönem tabelaların asılmasının yasaklandığı cephelerde bugün kablolar, metal doğramalar ve tabelalar göze çarpıyor. Eyüboğlu’nun eserinin önünde motosikletler, Nedim Günsür’ün “Atlar”ının üzerinde grafittiler ve yapısal müdahalelerle imzanın bile silinişi, Diren’in eserinin önünde muşambalar ve bir de çöp kutusu... “Şehrin Panoları” projesi de bu noktada önem kazanıyor. 2019’dan bu yana apartman girişlerinden kamu binalarına, çarşı cephelerinden hastane duvarlarına kadar yüzlerce pano belgelenmiş. Bugün 30’a yakın kentten 800’e yakın pano arşivde yer alıyor. İnsanlar kendi mahallelerinde ya da seyahatlerinde karşılaştıkları panoları paylaştıkça arşiv büyüyor ve kent belleği ortak bir emekle genişliyor. KTSM iş birliğiyle Kadıköy ve 4. Levent’te düzenlenecek yeni yürüyüşlerle bu belleğin daha geniş kitlelere ulaşması hedefleniyor. 

Sokakların görünmeyen yüzü

Projeyi 2019’da başlatan Mustafa Ergül ve Nurtaç Buluç, neden bu yola çıktıklarını şöyle özetliyor: “Amacımız sadece anıtsal panoları değil sokak aralarındaki görünmeyen eserleri de gün yüzüne çıkarmaktı. Kentsel dönüşümle kaybolan bu panoları görünür kılmak, bir rota oluşturmak ve kent hafızasında yerlerini hatırlatmak istedik. Sanat tarihi eğitimimizde dahi adı geçmeyen birçok sanat eserini de görünür kılmayı amaçladık”.  Adana’dan ve Bostancı’dan bir keşif daha geldiğini müjdeleyen Buluç yolculuğun hâlâ sürdüğünü vurgulayarak “Yeni bir pano keşfettikçe seviniyoruz. Eğer siz de keşfettiğiniz panoları ’Şehrin Panoları’ hashtag’i ile bizimle paylaşırsanız, arşive katkıda bulunabilirsiniz” diyor.