Üç ayaklı kedi ötekilerin bienali

Seray Şahinler - İstanbul Bienali, uzun bir aradan sonra şehre döndü ve kapılarını sanatseverlere açtı. Bu yıl, İstanbul’un simgesi kedilere “Üç Ayaklı Kedi” başlığıyla atıf yapan bienalin 18’inci edisyonu dün başladı. Bienal bu yıl Christine Tohmé’nin küratörlüğünde, Koç Holding’in katkılarıyla sanatseverlerle buluşuyor. 30’u aşkın ülkeden 47 sanatçının 100’ün üzerinde eseri, Beyoğlu-Karaköy hattında birbirine yürüme mesafesindeki sekiz farklı noktada, 23 Kasım’a kadar ücretsiz gezilebilecek.

Lübnanlı küratör Christine Tohmé, şubat ayında düzenlenen ilk basında toplantısında bienalin bir sorular bütünü olacağına, yeni edisyonun yangının tam ortasındaki dünyadan, ama özellikle Orta Doğu’dan yükselen çığlıkları duyuracağına dair sinyalleri vermişti. 18. İstanbul Bienali’nin sacayağı dünyanın her köşesindeki, bireysel, toplumsal yangınlara, soykırımlara, yıkılan, yağmalanan şehirlere, yok edilen dillere, ekolojik krizlere, sömürgeciliğe, çevresel sömürüye, yok sayılanlara, dijital manipülasyonlara ve değiştirilen iklimle, tahrip edilen kültürlere odaklanıyor. Yani bu bienal bir nevi günümüz dünyasında ötekilerin bienali, düzen dışına itilerek bedel ödeyenlerin sesi!

Tohmé’nin kurmaya çalıştığı bu yapı, olay ile tepkiler arasındaki eşikleri ve bu eşiklerin tutarlılığını takip ediyor. Böyle bir atmosferde her şey korunaklı gibi görünen iki fikir arasında, kendini koruma ve gelecek olasılıkları arasında tekinsiz bir anlatıya dönüşüyor. Üç ayaklı kedi, dört ayak üzerine düşmüyor ve Tohmé’nin vurgulamak istediği şekilde, önemli olanın bir bütünlük hâline geri dönmek değil elde kalanı yeniden kurgulama ve ondan bir varlık çıkarma ihtimali üzerinde duruyor.

Elhamra Han, Eski Fransız Yetimhanesi’nin bahçesi, Galata Rum Okulu, Zihni Han, Muradiye Han, Galeri 77, Meclis-i Mebusan 35, Külah Fabrikası bu yılın mekânları. Hepsi birbirine yürüme mesafesinde seçilmiş. Bu da küratöryel kurgunun bir parçası. Galata Rum Okulu ve Fransız Yetimhanesi antrenmanlı mekânlar olsa da küratör, şehrin hafızasında yer etmiş, her biri kendine özgü tarihsel bellek taşıyan alanları bienal vesilesiyle bugünün tanığı kılıyor.

Külah Fabrikası’ndan emeğe saygı çağrısı

Bienalin en merak edilen köşelerinden biri, Karaköy’deki eski Külah Fabrikası’ydı. Murakıp Sokak’ta yer alan fabrika, herkesin bir şekilde önünden geçtiği fakat varlığından haberdar olunmayan, şehrin unutulmuş hafıza köşelerinden biri. Fabrikanın bienal için kapılarını açması endüstriyel ve mimari hafızayı hatırlatması bakımından kıymetli. Burada yer alan Prizrenli sanatçı Doruntina Kastrati’nin, “Şarkıları Yutan Bir Korno” adlı yerleştirmesi, mekânın geçmişteki yeriyle konuşan bir iş. Sanatçı İstanbul’daki lokum fabrikaları üzerinden kadın emekçilerin görünmez emeğine odaklanıyor. Fabrikanın üst katındaki iki odaya yayılan yerleştirmede yer alan dört video ekranı, zemin koşulları, bitmeyen mesailer, tekrar eden fiziki döngülere yolladığı frekanslar ve titreşimlerle, ses-emek-üretim arasındaki bağları inceliyor.

Sanatçılar: Doruntina Kastrati, Claudia Pagès Rabal

Yetimhanede kadim su anlatısı

Eski Fransız Yetimhanesi’nin bahçesinde Kudüs doğumlu Khalil Rabah’ın “Kırmızı Rotavesati” adlı işini görebilirsiniz. Mekânsal müdahale olan bu eserde sanatçı yerleştirmeyi boydan boya kesen dar bir su kanalının içinde, suyun akışkanlığına tezat oluşturan sabit kırmızı metal bir boruyla alanı hem bölüyor hem birleştiriyor. Bu boru yetimhane bahçesinden bir zamanlar geçen su kaynağına atıf yaparken kırmızı hatlarıyla sınırları çiziyor ve iklimin ve jeopolitik baskıların altında var olması günden günde zorlaşan su kaynaklarını anımsatıyor.

Zihni Han’da zihinsel yollar

1930’da bir gemi acenteliğinin merkez binası olarak yapılan ve 1973’te yeniden inşa edilen Zihni Han, binealde kullanılmak üzere yakın zamanda yenilendi. Burada natürmort geleneğinden beslenen, zaman-mekân ve kimlik üzerine düşünen Tainanlı Chen Ching-Yuan, bir yaşam pazarlaması olarak kabul gören ‘wellness’ kültürüne atıf yapan Glasgowlu Jasleen Kaur ve bienalin en tinsel işlerinden, mevlit geleneğine temas eden Kahireli Rafi Greiss’in işleri öne çıkanlar arasında. Greiss, İslamiyetteki mevlit geleneğini bir deneyim olarak incelerken, varoluşun ve değişen bilinç hâllerinin bedensel-ruhsal boyutlarını araştırıyor. Tiflis sokaklarında bulduğu bir piyanoya yeniden hayat veren sanatçı, bir zamanlar İskenderiye’deki mevlit buluşmalarında sufi camilerinin eşiklerini belirleyen Mevlit Paspasları’nı da bienale taşıyor.

Sanatçılar; Abdullah Al Saadi, Willy Aractingi, Karimah Ashadu, Chen Ching-Yuan, Ian Davis, Celina Eceiza, Pélagie Gbaguidi, Rafik Greiss, Jasleen Kaur, Valentin Noujaïm, Marwan Rechmaoui, Stéphanie Saadé, Sara Sadik, Sohail Salem, Elif Saydam, Selma Selman