Çiçero’nun siparişi, Rhosus’un ustaları ve toprağın hafızası

Arkeoloji bilinmezliğin izinde bir bilim olduğu için, her daim sürprizlere gebedir. Kazılarda toprağın altından çıkanlar kadar bir de su altı kısmı vardır. Yani arkeoloji çoğu zaman bize sadece yıkılmış surlar, susmuş sütunlar ya da viran olmuş şehirler sunmaz. Bazen denizin elli metre altından çıkarılan tek bir ahşap sandık, 2 bin 100 yıl önce kurulmuş görkemli bir akşam yemeği sofrasının davetiyesini uzatır elimize. Antalya Adrasan açıklarında yürütülen su altı kazılarında, MÖ 1. YY’a ait bir gemi batığından çıkarılan binlerce seramik kap, tam da böyle bir zaman kırılması yaratıyor.

Biz arkeologlar için söylenmesi her ne kadar garip olsa da batmış bir gemi, bulunmaz bir nimet gibi görülür. Zira bu şekilde o dünyaya ait donmuş bir zaman kapsülü bulduğumuza inanırız. Karada nesneler kırılır, dönüştürülür ya da yok olur; oysa fırtınaya yakalanan bir ticaret gemisi, yüklendiği limanın estetiğini, tatlarını, sanatını, mutfak hiyerarşisini ve o günün gündelik yaşamını el değmeden günümüze taşır. Bunun en güzel örneklerinden biri de yukarıda belirttiğimiz gibi Adrasan batığı. MÖ 1. YY’ın ortalarına tarihlenen bir gemi batığında bulunan Arsuz (Rhosus) üretimi seramikler, Doğu Akdeniz’deki sofra adabını, lüks algısını ve lojistik zekâyı anlamak için bizlere eşsiz bir tarihsel pencere açıyor. Arkeolojide kap kacak, yalnızca eski yemek kapları değil; aynı zamanda toplumsal tabakalaşmanın, inanç sistemlerinin ve devlet protokollerinin somut birer belgesidir.

Kap kacak statü simgesi olursa

Neolitik Dönem’de hayatımıza giren pişmiş kilden çanak çömlekler, ait olduğu kültürün yazının icadından önceki okuma alanları gibidir. MÖ 5-6 binlerdeki bir Halaf çanak çömleğinin üzerindeki bezemelerden, o toplumun beslenme rejiminden yaşadığı coğrafyaya kadar bir sürü bilgi yakalamak mümkün olabiliyordu. Zaman ilerledikçe bir statü simgesine de dönüşebilen kaplar, bazen sınıfsal farklılıkları da gösterebiliyordu. Bunun en güzel örneklerinden biri, MÖ 4. bin yılda Uruk Dönemi Mezopotamya’sında ortaya çıkan devrik ağızlı kâselerdir. İnsanlık tarihinin ilk seri üretim seramik örneği kabul edilen bu estetiksiz kaplar, kalıplarla hızla imal edilen belki de ilk tabldot örneklerimizdi. Kent devletlerinin inşasında çalışan iş gücüne günlük tahıl ve yemek rasyonlarını dağıtmak için kullanılan bu kâseler, pişmiş toprağın mutfaktan çıkıp organize iş gücünün ve erken dönem bürokrasisinin standart bir ölçü aracına dönüştüğünü gösterir.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLİRŞişli'nin bir semtinde 120 yıldır saklanıyor! Saray hekimi yaptırdı, Şakir Paşa Apartmanı'nın komşusuyduHaberi Görüntüle

Kralın yemeğinde hataya yer yok

Bir başka örnek ise Hititlerin çivi yazılı tabletlerinde karşımıza çıkar. Nitekim sıradan bir Hititli günlük yaşamında kaba killi çömleklerde bakliyat ve tahıl tüketirken saray ve tapınak ritüellerinde geyik, boğa veya aslan biçimindeki bibru yani ritonlar (tören kadehleri) devreye girmiştir. Metinlerde “Kralın ekmeğinde, suyunda veya kabında kıl bulan görevlinin ölümle cezalandırılacağı”nın açıkça belirtilmesi ise sofranın, servis adabının ve mutfak hijyeninin devlet düzeyinde ne kadar sıkı bir hiyerarşiye bağlandığını açıkça gösterir.

Antik Çağ’da rafine sunumlar

Peki, Adrasan buluntuları Antik Dönem’in sofra kültürüne ve ticaretine dair neler anlatıyor? Adrasan buluntuları, Doğu Akdeniz ticaretinin son tüketici ürünlerini taşıyan gelişkin bir ağla örüldüğünü gösteriyor. Gemideki Antakya kökenli MÖ 1. YY sikkeleri ve Ege amforaları; Antakya/Arsuz, Ege adaları, Yunanistan ve İtalya kıyıları arasındaki deniz rotasını somutlaştırıyor. Sofra kültürü açısından bu bulgu, Antik Çağ’da yemeğin basit işlevsel bir ritüele ve rafine bir sunum kültürüne dönüştüğünü belgeliyor. Batıktaki 122 farklı form; çorba kâselerinden balık tabaklarına, kuruyemiş kaplarından servis tepsilerine kadar geniş bir tipolojiyi barındırıyor. Bu durum, yemeğin türüne ve amacına göre kap kullanma geleneğinin Geç Helenistik ve Roma Dönemi’nde ne kadar sofistike bir düzeye ulaştığını gösteriyor.

Arsuz’dan Roma’ya lüks sipariş hattı 

Adrasan buluntuları aynı zamanda bizlere lüksün tanımına dair de farklı bir boyut sunuyor. Romalı devlet insanı Çiçero’nun MÖ 50 yılında dostu Attikus’a yazdığı mektupta, Rhosus’tan seramik kaplar sipariş ettiğini belirtmesi; lüksün sadece madenin pahalılığıyla değil, kap formunun estetiği, işçilik kalitesi, ürüne yüklenen sosyal prestij ve üretim merkezinin kazandığı itibar ile ölçüldüğünü kanıtlıyor. Ayrıca farklı işlevlere sahip binlerce kabın belirli form tipolojilerinde üretilmesi; standartlaşmış bir lüks anlayışının varlığını ve bu lüks tüketim mallarının tekil ısmarlamaların ötesine geçerek, Arsuz gibi merkezlerde yüksek standartlarda seri üretilip uluslararası pazara ihraç edilebildiğini de gösteriyor. Bu aslında çok önemli bir detay. Çünkü markalaşma ve malın menşe belirtecinin olması, o dönem için aslında Roma sosyetesinde “Limoges porseleni”nden söz etmek gibi bir anlam taşıyordu. 

Kırılmaya karşı yaş kille koruma 

Ayrıca Roma’dan kalkıp İskenderun Körfezi’ndeki bir yerden seramik sipariş etmek, dönemin lojistik ağının gücünü de ortaya koyan bir durumdur. Söz konusu mesafeler uzadıkça siparişlerin sağlam bir şekilde yerine ulaşması da başka bir sorun olarak karşımıza çıkıyordu. Bu sefer de imdadımıza, pişmiş kilin kırılmaması için ham yaş kil yetişiyordu. Seramikler ahşap sandıklara dizilmeden önce aralarına katman katman yaş kil doldurulmuş. Gemi sığlığa çarptığında veya batarken oluşan fiziksel darbeyi emen bu kil katmanı, âdeta bir süspansiyon görevi görerek tabakların kırılmasını engelleyebiliyordu. Bu, bugün online alışverişlerle gelen paketlerimizin içi hava dolu plastik baloncuklu poşetlerinden veya kalın kartonlarından farkı olmayan antik bir koruma yöntemiydi. Bu gemide elbette ki sadece çanak çömlekler taşınmıyordu. Bunların yanında baharatlar, yemek tarifleri, masallar, meyve ve sebzeler de vardı. Bu bağlamda bakıldığında sofra ve mutfak kapları, mutfağın kendisi gibi bir toplumun belleğinin saklandığı nesneler olarak da karşımıza çıkar. Başka bir deyişle kaplara sadece yemek değil; tarif, öykü ve ortak miras da konulmuştu.