18.10.2026 - 02:00 | Son Güncellenme:
SEYHAN AKINCI - Fransız mucit Joseph Nicéphore Niépce’in çektiği ilk kalıcı fotoğraf karesinin üzerinden 200 yıl geçti. İnsanlık 200 yıldır sevdiği görüntüleri kadrajına alıyor. Bu durum 2010’da hayatımıza giren Instagram’la âdeta çılgınlık boyutuna geldi. Bugün 3 milyar kullanıcısı olan sosyal medya platformunda her gün on milyonlarca fotoğraf paylaşılıyor. Peki, fotoğrafın 200. yılında artık herkesin “fotoğrafçı” ve her şeyin görüntü olduğu bir dünyada fotoğraf hâlâ neden önemli? Herkesin fotoğraf çektiği bir dünyada profesyonel fotoğrafçıya neden hâlâ ihtiyacımız var? Beğeni, paylaşım ve algoritma fotoğraf estetiğimizi ne ölçüde belirliyor? Fotoğraf tarihçisi ve yazar Gülderen Bölük, fotoğrafçı ve yazar Merih Akoğul, belgesel fotoğrafçısı ve foto muhabiri Mustafa Seven, uzun yıllardır AFP için çalışan ödüllü foto muhabiri Adem Altan, İstanbul’da yaşayan İngiliz bağımsız foto muhabiri John Wreford ve Milliyet’in deneyimli foto muhabiri Ozan Güzelce’ye sorduk.

Merih Akoğul: Fotoğrafın gerçek algoritması zamandır
Dijital fotoğraftan cep telefonu ve Instagram’a tümünün iş birliğiyle fotoğraf daha bilinir, sevilir ve yoğunlukla kullanılır oldu. Bu fotoğrafın yaygınlaşması ve sevilmesi adına iyi bir şey. Ama sürekli belirli görsel kalıplar kullanıldığı için neredeyse bütün fotoğraflar aynı elden çıkmışçasına birbirine benziyor. Eskiden bir düşünceden yola çıkıp ona göre yöntem ve malzeme seçilirdi.

Şimdi teknolojinin önerdiği görsellik fotoğraflarda belirleyici oluyor. Fotoğrafta popüler olan yaklaşım ve tonlamalar şu anki “günlük” estetiği belirliyor. Fotoğrafın gerçek algoritması zamandır. Özellikle sanat yapıtı olarak anılacak her işin, sanat tarihinde küçük de olsa bir yeri olması gerekiyor. Aynı biçimde, sağlam aktarılmamış hiçbir belge fotoğrafı da geleceğe kalmaz. Gerçek fotoğraf, cep telefonları, tablet ya da ekranlar üzerinden değil, sergiler ve kitaplar aracılığıyla dolaşımını sürdürebilir. Unutmayalım 200 yıl önce fotoğraf icat edildiğinde, ressamlar meslekleri elden gidiyor diye büyük tepki göstermişti. Bu kargaşa bittiğinde fotoğraf yine eski günlerine dönecek. Şu an ne olduğunu bilemiyoruz ama kesinlikle insanların eline oyalanmaları için yeni bir oyuncak verilecek.

Ozan Güzelce: Fotoğraf gördüğümüz şeyden ibaret değil
Bugün hemen herkesin cebinde güçlü bir kamera var. Hayatın her anını kaydedebiliyor, çektiğimiz görüntüleri saniyeler içinde paylaşabiliyoruz. Fakat bu kadar çok görüntünün üretildiği bir çağda, fotoğrafların ne kadarına gerçekten bakıyor, hangilerini hatırlıyor ve hangilerinin üzerinde düşünüyoruz? Fotoğrafın dijitalleşmeyle birlikte geçirdiği dönüşüm, yapay zekâ teknolojileriyle yeni bir boyuta ulaştı. Artık mevcut fotoğrafları değiştirmek ve gerçekte var olmayan dünyalar yaratmak mümkün.

Bu gelişmeler, fotoğrafın sınırlarını genişletirken onun belge niteliği üzerine de yeni sorular ortaya çıkarıyor. Bir görüntünün gerçekliğine nasıl güveneceğiz? Bu noktada fotoğrafçının sorumluluğu ve fotoğrafın etik değeri daha da önem kazanıyor. Çünkü fotoğraf yalnızca gördüğümüz şeyden ibaret değil; aynı zamanda bize gösterilenin nasıl üretildiğiyle, hangi koşullarda kaydedildiğiyle ve neyi temsil ettiğiyle de ilgili. Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, fotoğrafın gücü yalnızca teknik kusursuzluğunda ya da estetik etkisinde aranamaz. Bazen bir savaşın ortasında çekilmiş tek bir kare, yüzlerce sayfalık bir raporun anlatamadığını anlatabilir. Bazen de çoğu insanın fark etmeden yanından geçtiği bir anda, hayatın bütün karmaşasını anlatan bir görüntüyle karşılaşırız. Fotoğrafın asıl gücü de burada yatıyor: Akan zamanın içinden bir anı çekip almak, ona bakmamızı sağlamak ve onu geleceğe taşımak.

Gülderen Bölük: İlk müslüman kadın fotoğrafçı Naciye Hanım
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan fotoğraf tarihine baktığımızda bazı stüdyoların özellikle önemli bir yeri olduğunu görüyoruz. Bunların başında 1850’de Beyoğlu’nda faaliyet göstermeye başlayan Vasilaki Kargopulo geliyor. Kargopulo, erken dönem İstanbul fotoğrafının en önemli isimlerinden biri. Portrelerin yanı sıra İstanbul’un sokaklarını, sokak satıcılarını ve gündelik hayatını da fotoğraflamış. Zamanla saray fotoğrafçılığına kadar yükselmiş. Ardından Abdullah Biraderler geliyor.

Onları da ayrı bir yere koymak gerekir. Fotoğraflarının bugün dünyanın farklı müze ve koleksiyonlarında bulunması da çalışmalarının kalıcılığını gösteriyor. Bunların yanında Andriomenos, Phebus ve Sébah & Joaillier gibi stüdyoları da anmak gerekir. Müslüman fotoğrafçıların kendi stüdyolarını açmaları ise daha geç bir dönemde gerçekleşiyor. Bu açıdan Resne Fotoğrafhanesi özel bir yere sahip. Bahattin Bediz’in kurduğu bu stüdyonun özellikle Girit’te yaptığı çalışmalar önemli. Ve bu hikâyenin içinde kadın fotoğrafçıların ortaya çıkışı da ayrı bir önem taşıyor. Naciye Hanım ve Türk Hanımlar Fotoğrafhanesi, fotoğrafçılığın erkek egemen bir meslek olduğu dönemde bir Müslüman kadının bu alanda nasıl varlık gösterdiğini anlatıyor. Fotoğrafhanesinin özellikle kadın müşterilere hizmet vermesi de kadınların fotoğrafla kurduğu ilişkinin farklı bir boyutunu ortaya koyuyor.

John Wreford: İstanbul bana ilham verdi
Teknoloji ilerledikçe profesyonel fotoğrafçılara duyulan ihtiyaç azalıyor gibi görünüyor; hatta belki de bazı alanlarda profesyonel bir fotoğrafçının rolüne artık gerek kalmayacak. Ancak fotoğrafçılık zanaatı, yalnızca bir görüntüyü kaydetme becerisinden ibaret değildir. Üstelik yapay zekâ tarafından üretilen görsellerin kullanımının artmasıyla birlikte belgesel ve foto muhabirliği alanlarında güvenilir kaynaklara duyulan ihtiyaç da artmakta.

Instagram gibi sosyal medya platformları dijital alanı sıradan ve vasat görüntülerle doldurdu; bu, şüphesiz gelip geçici, önemsiz bir hevesten ibaret. Pek çok ciddi ve profesyonel fotoğrafçı şimdiden çalışmalarını paylaşmak için alternatif mecralar arıyor; basılı ve nispeten daha kalıcı olan görüntünün önemini fark ediyor. Görsel açıdan İstanbul beni bir fotoğrafçı olarak heyecanlandırdı ve bana ilham verdi; belki de bana görünenin ötesine, katmanlara ve gizli kalmış olana bakmayı öğretti. Şu an görünür olanın yarın artık görünür olmayabileceğini fark etmemi sağladı.

Adem Altan: Görüntü çöplüğünde iyi fotoğraf her zaman kendini gösterir
İnternetin hayatımıza girmesiyle birlikte insanlar ellerinde cep telefonuyla fotoğraf ve video çekiyorlar. Bu durum gönüllü yurttaş muhabirliğini doğurdu. Ben bunlara sosyal medya fotoğrafçıları diyorum. Olay anında orada bulunan insanlar, ellerindeki telefonlarla fotoğraf ve video çekip hızla sosyal medya hesaplarından paylaşıyorlar. Bu fotoğraflar bazen çok sıcak olaylarda kısa süreli çözüm olabiliyor. Ama bunlar doğru bir gözle çekilmiş; içerik, teknik ve estetik bakımından doyurucu fotoğraflar olmuyorlar.

Foto muhabirinin çektiği bir fotoğraf dünyada gündem olabiliyor. Bir haber bazen bir fotoğraf üzerinden bütün dünyanın konuştuğu bir konu olabiliyor. Dijitalleşmeyle birlikte sınırsız çekim imkânı doğdu. Cep telefonuyla da insanların kolay fotoğraf çekme imkânı. İnsanlar günlük yaşamlarını fotoğraflarla belgeliyorlar ve bunu da sosyal medyada paylaşıyorlar. Sosyal medyada paylaşılan fotoğraflarda amaç beğeni olduğu için insanlar ona göre içerik üretiyorlar. Bu da estetikten, doğru ve iyi fotoğraftan uzaklaşmaya neden oluyor. Ona göre kadraj, ona göre renk seçimi yapılıyor. Doğru olmayınca hafızada da kalmıyor. İnsanların sadece bakıp ve geçtiği fotoğraflar oluyor. Fotoğrafların sayısının artması doğru fotoğrafın değerini daha da artırdı. Görüntü çöplüğünün arttığı bir ortamda doğru olan iyi ve güçlü bir fotograf her zaman kendini gösterir.

Mustafa Seven: Asıl tehlike fotoğrafçıların benzer düşünmesi
Fotoğrafın önemini, görüntü üretmenin bu kadar kolaylaştığı bir çağda yeniden düşünmemiz gerekiyor. Çünkü artık görüntünün kıtlığından değil, fazlalığından söz ediyoruz. Instagram bize büyük ölçüde dikkat çekmenin görsel yöntemlerini öğretti. Oysa fotoğrafın düşünsel gücü bazen tam tersinde; hemen anlaşılmayan, kendini kolayca ele vermeyen, izleyiciden zaman ve dikkat talep eden görüntülerde ortaya çıkar. Burada daha temel bir soruyla karşı karşıyayız: Sürekli görüntü tüketen bir toplum gerçekten daha iyi görmeye mi başlıyor yoksa yalnızca tanıdık görüntü kalıplarını daha hızlı ayırt etmeyi mi öğreniyor? Fotoğrafın en önemli imkânlarından biri, alışılmış bakışımızı kırabilmesi, daha önce fark etmediğimiz bir şeyi görünür kılabilmesidir. Oysa sosyal medyada ödüllendirilen estetik çoğu zaman tanıdık olanı yeniden üretmeye dayanıyor. Görmekle tanımak arasındaki farkı kaybettiğimizde, fotoğrafın keşif gücünü de kaybetmeye başlıyoruz. Bence asıl tehlike fotoğrafların birbirine benzemesi değil, fotoğrafçıların birbirine benzer biçimde düşünmeye başlaması. Çünkü sanatın görevi her zaman beğenilmek değil, bazen beğeninin kendisini sorgulatmaktır. Görüntülerin sıradanlaşması da insanların bakma ve görme becerisinin zayıflaması da fotoğrafın geleceği açısından önemli sorunlar. Ancak bunların çözümünü fotoğrafın yeniden seçkinci bir alana dönüşmesinde arayamayız. Tam tersine, demokratikleşmenin sağladığı çoğulluğu korurken düşünsel ve estetik çeşitliliği de geliştirmemiz gerekiyor. Fotoğrafın geleceği, ne kadar çok görüntü üretebildiğimizden çok, bu görüntüler aracılığıyla ne kadar farklı düşünebildiğimize bağlı.
