Prof. Dr. Mark Deuze: Dijital detoks bir ayrıcalık

DEFNE SAVAŞKAN - Siz de gün içerisinde kendinizi saatlerce ekrana odaklanmış ve elinizdeki telefonun bir esiri gibi hissediyorsanız bilin ki yalnız değilsiniz. Akıllı telefonlar ve sosyal medya hayatımızın vazgeçilmez unsurları olsalar bile bazen onlardan uzaklaşmak zihnen dinlenmenin tek yolu. Bu sebeple ekrandan uzaklaşıp kendini dinlemek isteyenlerin yeni gözdesi dijital detoks tatilleri. Ulaşılabilir olmanın getirdiği özgürlüğün yanı sıra ekrana bağlı olmanın getirdiği yükten kaçmak isteyenlerin yeni adresi olan bu otellere olan ilgi son bir yılda yüzde elli arttı. Çevrimdışı olmak ve ekrandan uzak kalabilmek lüksün yeni bir boyutu olarak ifade edilirken, global bir turizm şirketinin geçen yılki anketi katılımcılarının dörtte birinin tatildeyken sosyal medyayı tamamen kapattığını söylüyor. Brown Üniversitesi dijital detoksu; akıllı telefon ve sosyal medya platformları gibi gündelik hayatın ayrılmaz parçası olan dijital araçlardan bilinçli olarak bir süre boyunca uzak durmak olarak tanımlıyor ve bu arınma sürecinin amacını ise yeniden bağ kurabilmek, stres seviyesini düşürmek ve bitmeyen bağlantılılık hâlinden kısa da olsa dışarı adım atmak olarak ifade ediyor.

Ekrandan uzak tasarım anlayışı gelişiyor

Son yıllarda dijital detoksun toplum tarafından ciddi bir ihtiyaç olduğunu fark eden turizm sektörü ise müşterilerinin taleplerini dikkate alarak dijital detoksu bir program olarak pazarlamaya başladı. Telefonlarından uzak kalmak isteyen müşterilere huzurlu bir ortam yaratmayı amaçlayan bu işletmeler telefonlarınızı güvenle saklarken ekrandan uzak bir deneyim vadediyorlar. Dijital detoks yapan misafirler vakitlerini kitap okumak ve meditasyon yapmak gibi ekrandan uzak aktivitelerle geçiriyor. Müşteriler ekrandan uzak kaldıkları sürede uzun akşam yemekleri ve kalabalık sohbetler ile gününü değerlendiriyor.

Ekrandan uzak kalıp dijital detoksu hayata dahil etmek sadece telefonu bir kenara bırakmakla kalmıyor, iç mimari de bu hayat tarzında büyük rol oynuyor. Architectural Digest dergisinin ‘ping minimalizm’ olarak tanımladığı tasarım anlayışı yaşam alanlarının odağını ekrandan uzaklaşma fikri üzerine inşa ediyor. Ahşap detaylar, doğal yüzeyler ve ayarlanabilir loş ışıkların ön plana çıktığı bu tasarım anlayışında amaç yaşam alanlarında internet ve ekran kullanımını yasaklamak değil, beynin bildirim refleksini yumuşatarak zihni dinlendirmek. Ekranların yerini büyük pencerelerin aldığı bu alanlarda önemli olan bildirim sesi olmayan, sürekli telefonunuzu kontrol etmek zorunda kalmadığınız huzurlu bir yaşam alanı sağlamak.

“Cihazları kapatmak etkisinin durduğu anlamına gelmiyor”

Amsterdam Üniversitesi’nde Medya Kültürü alanında ders veren Prof. Dr. Mark Deuze ile yeni dünya düzeninde dijital detoksun gerçekliğini, sosyal medyanın ilişkilerimiz üzerindeki etkisini ve dijital detoks tatillerinin ekrandan uzaklaşmanın etkili bir yolu olup olmadığı üzerine konuştuk. Yazdığı “Life in Media” kitabında sosyal medya ile birlikte değil, sosyal medyanın içinde yaşadığımızı vurgulayan Deuze’nin sorularımıza yanıtları:

Sosyal medya ile fiziksel olarak bağlantıyı kesmek geçici olarak mümkün. Mesela internetsiz bir otele rezervasyon yaptırmak ya da bir akşam yemeğine giderken bilinçli bir şekilde telefonu evde bırakmak ve bunu küçük bir ritüele dönüştürmek gibi. Elbette bu tür şeyler yapılabilir ya da cihazlarınızın fişini bir süreliğine çekebilirsiniz ama cihazları kapatmak, onların etkisinin durduğu anlamına gelmiyor. Kurduğumuz ilişkiler, iletişim kurma biçimlerimiz, kendimizi ve birbirimizi anlamlandırma şeklimiz cihazlar kapalı olsa bile kaçınılmaz olarak sosyal medya tarafından şekilleniyor çünkü tüm hayatımızı sosyal medyanın içinde yaşayarak geçiriyoruz.

Dijital detoks bir ayrıcalık. Birçok insanın ve ailenin ülke içinde ve dünya çapında dağınık yaşadığını; bu kadar çok mülteciyi, diasporik topluluğu düşündüğümüzde, dijital olarak bağlantıyı kesme fikri çok az insanın ekonomik olarak karşılayabileceği bir ayrıcalık. Sadece ekonomik değil, duygusal olarak da öyle. Mesela çocuklarınızla kurduğunuz bağlantıyı kesmek… Neden böyle bir şey yapmak isteyesiniz ki?Fiziksel olarak cihazlardan uzaklaşmak mümkün ama sosyal medyanın etkisini azaltmaksa, o zaman bu pek bir işe yaramıyor. 

Sağlıklı bir romantik ilişki gibi olmalı 

İlişkilerimiz, dijital bağlantılar yüzünden daha iyi ya da daha kötü hâle gelmiyor ama çok daha dikkatli bir süreç gerektiriyor. Örneğin yazdığınız mesajların ulaşıp ulaşmadığını, ne zaman okunduğunu, konuştuğunuz kişilerin çevrimiçi olduğunu gösteren ince işaretler yoğun bir stres, kaygı ya da beklenti yaratabiliyor. Her zaman ulaşılabilir olma beklentisi ilişkilerin üzerinde ciddi bir baskı oluşturabiliyor. Aynı şekilde bu durum tam tersine sevdiğiniz insanlar uzağınızdayken yakınlık hissini de artırabiliyor. Kısacası sosyal medya ilişkileri otomatik olarak daha kötü ya da daha iyi yapmıyor fakat farklı bir boyuta taşıyor.

Dijital okur yazar olmanın ilk kuralı bir yandan sosyal medyanın her yerde olduğunu, politik, ekonomik ya da sosyal her süreçte rol sahibi olduğunu anlayıp bunu eleştirel şekilde kavrayabilmek ve bunun yüzleşmemiz gereken bir gerçeklik olduğunu kabul etmek. Bilinçli olarak “Günde sadece iki kere, belirli saatlerde mesajlarımı kontrol edeceğim,” veya “Tatile gittiğimde haberleri takip etmeye ara vereceğim,” gibi kararlar alabilmek. Birey ve sosyal medya ilişkisi sağlıklı bir romantik ilişki gibi hem yakın hem de sınırlı olmalı çünkü sosyal medya hayatımızın kaçınılmaz bir parçası.