Yıllarca en değerlisi sanıp para yatırdık! Dünyanın stokunu yapıp kara para aklamışlar
Elmas ve pırlantalar bugün her kadın için vazgeçilmez olabilir. En mutlu anlarında, sevdikleri adamdan alacakları bir pırlanta takı, hayatlarına ışıltı katabilir. Öyle ki aşkın ve sevginin sembolü haline gelen tektaş yüzükler de bu değerli taşların ışıltısıyla göz dolduruyordu. Ancak değeri milyonları bulan pırlantalar, harika birer hediye olsa da çok yanlış bir yatırım aracı olabilir. Dünyanın dengesini değiştiren bu değerli taşlar, bir devrin ve kartelin batışını getirecek kadar yanlış bir yatırıma nasıl dönüştü? Kara para aklama aracından laboratuvar ürününe dönüşen aşkın sembolü, her gün daha da kaybettiriyor!
Derleyen: Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Günümüzde yatırım yapan, yatırımı olan uzun vadede emeklerinin karşılığını altın, gayrimenkul ve dövizle alıyordu. Öyle ki 2026’daki savaş altın fiyatlarını düşürmüş, yatırımcılar gram altın almaya koşmuştu. Üstelik altın yatırımı sadece kenarda saklamak için yapılmazdı. Özellikle kadınların takılarla tamamladıkları şıklıklarında altın imzası vardı. Bu nedenle gram ya da çeyrek yerine bilezikler, kolyeler ve yüzükler de öne çıkıyordu. Altın ya da takılar için olan bu ilgi 21’inci yüzyılda canlanmamıştı. Milattan önce 4000 yılından bu yana altın değerini korurken, ondan 1500 yıl sonra milattan önce 2500’de ilk elmasın çıkmasıyla takılar başka bir boyuta evrildi. Ancak elmasın değerini asıl kazanmasını sağlayan hikâye zor bulunması, az olması ya da bu nedenlerin sonucu olarak pahalı olması değildi. Çünkü 1800’lerin sonunda peş peşe yaşanan gelişmeler aslında elmasın o kadar da değerli olmadığını anlatıyordu. Kartellerin ortaya çıkması, reklam için rüyanın eşiğinde bir kadının karaladığı tek bir cümle ve kara para aklamak için kullanılması, elmasın ‘paha biçilmez’ olduğunu düşündürüyordu. Elması olan sınıf atlıyor, saygı görüyordu. Ancak 1900’lerin son çeyreğinde yaşananlar tüm bu hafızayı silmiş ve ‘yalanla kurulu düzeni’ çökertmişti. Böylece yapılan yatırımlar yerini, herkesi kaçıran bir para tuzağına dönüşmüştü. Peki ama nasıl?
UYUMADAN ÖNCE KARALADIĞI 3 KELİME DÜNYA DÜZENİNİ DEĞİŞTİRDİ
Mary Frances Gerety 1947’de dünyayı saran bir reklam kampanyasının mimarı olmak üzereydi. Her zamanki gecelerden birini geçirirken aklına takılan ve üzerinde çalıştığı reklam kampanyası için birkaç cümle karalamak istemişti. Masasındaki defterin kenarına yazdığı 3 kelime, dünyayı ve ekonomik değerleri bir anda değiştirmeye yetecek bir kampanyanın fitilini ateşleyecekti. Tabii uyku dolu gözlerle dünyaya baktığı o an Gerety bile bundan haberdar değildi. ‘Elmas Sonsuza Dek’ kampanyası, sıradan bir kurşun kalem ucu için kullanılan karbonun bambaşka bir süreçten geçmesiyle oluşuyordu. Aslında en ucuz kalemlerin kâğıda dökülen tozu, elmasın hammaddesiydi. İkisi arasındaki şey ise karbona cam gibi parlak özellikleri getiren yerin 150 ila 200 kilometre altında, dünyanın manto tabakasında hareket eden devasa levhaların sıkışmasıyla ortaya çıkan koşullardı. Karbon atomlarının elmas kristal yapısına dönüşebilmesi için aşırı sıcaklık yani yaklaşık 1050 ila 1300 derece ve muazzam basınç gerekiyordu. Bu basınç yaklaşık 45 ila 60 kilobar yani santimetrekare başına yaklaşık 45-60 tonluk bir yüke denkti. Elmasların dünyanın en sert ve dayanıklı malzemesi olması boş yere değildi. Parmağınızın ucunda bir Eyfel Kulesi'ni dengelemezseniz bile bir elmas bunu yapabilirdi. İşte karbon bu süreçlerden geçip elmasa dönüşürken pek çok kişi onu ‘nadir bulunan’ diye nitelendiriyordu. Böyle zannedilmesinin altında ise büyük bir plan yatıyordu.
Elmas arttıkça değeri düşeceğinden Gerety’ninki gibi reklam kampanyaları ve stoklamalarla yapılacaktı. Yani herkesten gizlenecek bir gerçek o günlerde yalanlarla örülmeye başlanmıştı. Ta ki 1900’lerin son çeyreğine kadar. O günlerde yaşanacak gelişmeler tekelleşmenin önünde bir set gibi duracaktı!
BÜYÜK AİLELER DEVREDE: KARTELLER HEPSİNİ STOKLAMIŞ! EN ÇOK BULUNAN TAŞMIŞ
Karbon dünya isimli mavi yeşil gezegende en çok bulunan 12’nci elementti. Yüzde 0.07’lik bir oran da olsa uğruna savaşlar çıkan uranyumdan daha çok bulunuyordu. 1800’lerin sonundan 1900’lerin 3’üncü çeyreğine kadarki süreçte ise Gerety’nin reklam kampanyası elması çok nadir diye nitelendiriyordu. Oysa Afrika’da kurulan ‘De Beers’ isimli kuruluş, Cecil Rhodes tarafından Rothschild ailesinden alınan fonlarla, 1888'de kurulmuştu. İlerleyen yıllarda bölgeden öyle çok elmas çıkıyordu ki, hepsi piyasaya sürülse elmasın değeri neredeyse ‘çakıl taşıyla’ bir olacaktı. Tabii bu durum yatırımları olumsuz etkileyeceğinden onun nadir bulunan ve tamamen doğal yollarla ortaya çıkabilen bir taş olduğu konusunda sırları saklıyordu. Rhodes 1902’de hayatını kaybettiğinde bazı dengelerin de değişeceğine dair işaretler peş peşe gelmişti. Earnest Oppenheimer'ın bölgeye gelmesi ve yeni madenleri satın almasından kısa süre sonra Güneybatı Afrika'daki bu yeni madenler, Rhodes’in Kimberley madenleri kadar elmas üretmeye başladı. Dünya elmaslarla dolup taşıyordu. Oppenheimer başlangıçta De Beers karteline katılmayı reddetti ve satışa çıkan her De Beers hissesini servetine kattı. Sonunda Anglo American aracılığıyla yüzde 45'ini, ailesi aracılığıyla da yüzde 40'ını kontrol edecek kadar güçlenmişti. Ancak bu durum elmaslar arttıkça değerinin düşmesi anlamına geldiğinden stoklanıp gizlenmesi ve taşların piyasaya kontrollü şekilde sürülmesi kararlaştırılmıştı.
DeBeers, kendi madenleri de dahil olmak üzere tüm üreticilerden elmas satın alıyordu. Yani 20’nci yüzyılın ortalarında toplam arzın yaklaşık yarısını temsil ediyordu. De Beers her yıl piyasaya sürmeyi planladığı toplam elmas miktarını belirleyen gücü elinde tutarken mücadele etmesi gerken yeni sorunlar ortaya çıkıyordu. Kartel mekanizması, elmasların nadir olduğu algısını bozabilecek ve fiyatları düşürebilecek veya elmas stoklayarak fiyatları şişirebilecek birçok olayı, 1971'deki İsrail enflasyon olayı gibi sorunları yönetiyordu. İsrailliler enflasyona karşı korunmak için elmas stoklamaya başlamış, bu da fiyatların hızla yükselmesine ve İsrailli elmas tüccarlarının daha da fazla elmas stoklamasına yol açmıştı. De Beers ise stokçu tüccarları işten çıkararak piyasaya daha fazla arz sağlamıştı. Yani güç tam anlamıyla De Beers’in elindeydi. De Beers'in elmas fiyatlarını yapay olarak sabit tutmasının istenmeyen sonuçları da oluyordu. Elmasların büyük bir değer saklama aracı haline gelmesi ve küçük olmalarına rağmen muazzam değere sahip olmaları, bankaların ve kolluk kuvvetlerinin denetimi dışında paranın bir coğrafyadan diğerine taşınması gereken kara para aklama operasyonlarında kullanılmasıyla sonuçlanmıştı.
YIKILIŞIN ADRESİ KANADA OLDU! DEV SİSTEM ÇÖKTÜ: DEĞERİ YÜZDE 62 DÜŞTÜ
Gerçeklerin er ya da geç ortaya çıkmak gibi bir huyu vardı ve bu düzen bu şekilde sonsuza dek sürdürülemezdi. Öyle de oldu, yakın bir zamanda Kanada’dan gelecek bir haber Afrika’da kurulan düzeni alt üst edecekti. 1930'larda, kartelin elmaslarının yaklaşık 4’te 3’ü Amerika Birleşik Devletleri'nde nişan yüzükleri yapılsın diye satılıyordu. Ancak bu taşların çoğu, Avrupa'da satın alınanlardan daha küçük ve daha düşük kalitedeydi, üstelik yüzde 90'ı eşine veya sevgilisine hediye almak isteyen erkekler tarafından satın alınıyordu. O döneme göre bugünün binlerce doları değerinde olan elmasların ortalama fiyatı 80 ABD dolarıydı. Tabii durmak bilmeyen reklam çalışmaları ve stoklama operasyonlarıyla elmasların lüks bir taş olarak algılanması sağlanıyordu. Bunun için 1940-41 yıllarında elmasları sanat eserleriyle ilişkilendirmeye başlayan başarılı bir dergi kampanyası yürütüldü. Ayrıca her yerde elmasları kadınlar için ‘sahip olunması en güzel bir şeyden’, ‘mutlaka sahip olunması gereken’ bir şeye dönüştürecek bir pazarlama kampanyası da geliştirdi. Kadınlar kendilerine pırlanta ve elmas hediye eden erkekleri seçiyor, erkekler eşlerini veya sevdiklerini etkilemek için kazançlarını bu taşlara yatırıyordu. 1947'de Gerety’nin ‘Elmaslar Sonsuza Dek Kalıcıdır’ sloganını da bu büyük projenin mihenk taşı olmuştu. Hatta bu söz daha sonra 20’nci yüzyılın en büyük reklam sloganı olarak kabul edildi.
Avustralya ve Kanada’da yeni bir dönem başlıyordu. Argyll (1979) ve Ekati (1998) gibi yeni elmas madenlerinin keşfi küresel dengeleri değiştirecekti. Bu ülkelerin kartelin dağıtımına katılmamaları ve elmaslarını doğrudan dağıtmaları, fiyatların hızlı şekilde düşmesi anlamına geliyordu. Argyll madeni kısa bir süre için dünyanın en büyük elmas üreten madeni haline gelmişti. De Beers gizlice Argyll madenini satın almaya çalışsa da bu girişim gazetecilerce deşifre edildi ve planlar suya düştü. 2000’lerde ise artık laboratuvar ortamında üretilebileceği ortaya koyulan ve piyasaya sürülen elmaslar, bu taşların değerini daha da düşürmüştü. 1900’lerde 1 karatlık kaliteli doğal elmaslar 11 bin dolar değerindeyken günümüzde 1 karatlık ortalama bir doğal taş 4 bin 200 dolar civarına gerilemiş durumda. Bu da tam olarak yüzde 62’lik bir değer kaybı demek. Yani bazen göz alıcı ışıltısına rağmen yatırımlar, piyasaları şekillendiren gizli güçlerin kurbanı olmaya mahkum olabiliyor.
EN ÇOK OKUNANLAR
KEŞFETYENİ