Fazilet Şenol

1986’da Ukrayna’da yaşanan Çernobil faciası, insanlığın hafızasında bir felaket simgesi olarak kaldı. Bugün hâlâ, o patlamanın geriye bıraktığı 'ölüm ayak izi' insanı ürpertiyor. Bahsettiğim şey, reaktörün alt katlarında bulunan ve devasa bir hayvanın ayağını andırdığı için 'Fil Ayağı' diye anılan o tuhaf kütle.

Koryum: Kimyasal cehennem

Kaza sonrası sekiz ay boyunca reaktörün kalbine kimse giremedi. Nihayet girildiğinde, işçiler devasa, siyaha yakın bir kütleyle karşılaştılar. İlk bakışta lavı andırıyordu. Aslında öyle de sayılırdı; ama yanardağ değil, insan eliyle yaratılmış bir yanardağ. Çelik, beton, nükleer yakıt ve kaplama malzemeleri eriyip birbirine karışmıştı. Ortaya çıkan maddeye 'koryum' deniyor. Tekrar edeyim: Bu öyle sıradan bir madde değil; tarihte yalnızca beş kez doğal olarak oluşmuş, sadece nükleer kazaların kalbinde beliren bir kimyasal cehennem.

Peki neden bu kadar ölümcül? Çünkü fil ayağının yanında sadece beş dakika geçirmek, vücudunuzu ölümcül bir doz radyasyona maruz

Kimi insanlar hayata sığmayan bir derinlik taşır içinde… Henüz on iki yaşındadır ama yüreğinde koca bir senfoni vardır. Avustralya’da 2022’nin ocak ayında trajik bir kazada yaşamını yitiren Kyan Pennell tam da böyle bir çocuktu. Babasına çiftlikte yardım ederken bir karavan kapısı arasında sıkışıp kalmış, geride sadece ailesinin değil, müziğin de yarım kalmış bir hikâyesini bırakmıştı.

'Haberim yoktu'

Kyan, YouTube’dan Chopin öğrenen, Beethoven çalan bir çocuktu. Yedi ay gibi kısa bir sürede piyanoyla kendi evrenini kurmuş, ailesinden bile gizlediği bir deftere notalar karalamıştı. Ve o defter, ölümünden sonra annesi tarafından bulunduğunda, satırlarda duran o yarım kalmış müzik parçası bir anda bambaşka bir anlam kazandı. Kimse bilmeden kendi cenaze şarkısını bestelemişti.

Annesi Amanda’nın cümleleri hâlâ kulaklarımda: “Oğlumun beste yaptığından haberim yoktu. Onu kendisinden duyamadım. Şimdi tek istediğim, birileri o notaları hayata döksün.”

Facebook’a yazdığı bu çağrı, sadece bir annenin feryadı değildi;

23 Haziran 1596’da başlayan sefer, uzun bir yürüyüşün ardından Osmanlı ordusunu Haçova ovasına taşıdığında tablo pek iç açıcı değildi. Yorgun, bitkin askerler karşısında siperlere gömülmüş Avusturya ve Transilvanya birlikleri vardı. İlk günün sonunda Osmanlı ordusu bozguna uğramış gibiydi. Padişah III. Mehmed'in bile geri çekilmeyi düşündüğü söylenir. Ama işte tarihin cilvesi burada devreye girdi.

Ganimet peşine düştüler

Savaşın ikinci gününde düşman ganimet peşine düştü. Osmanlı hazinesini yağmalamaya kalkışan Avusturya askerleri, karşılarında hiç beklemedikleri bir direniş buldu: Aşçılar, deve bakıcıları, çadırcılar… Ellerinde kepçe, kazma, balta ne varsa kullanarak saldırganları geri püskürttüler. O an yükselen “Hristiyan düşman kaçıyor!” nidaları cephedeki dengeleri değiştirdi. Osmanlı askerlerinin morali yerine geldi, topçuların hamlesiyle savaşın seyri tersine döndü.

'Kepçe Kazan Savaşı'

Bugün tarihçiler bu mücadeleyi

Osmanlı tarihine bakınca hep padişahlar, savaşlar, anlaşmalar konuşulur. Ama arka planda kalan öyle karakterler vardır ki, hikâyeleri en az koca imparatorluk kadar ilginçtir. Bugün size, Sinan Paşa’nın donanmasına esir düşmüş bir İspanyol denizcisinden bahsedeceğim: Pedro de Urdemalas. Nam-ı diğer Hekim Pedro.

1552’de, Ponza Adaları açıklarında Osmanlı kadırgalarının eline geçen sıradan bir esirdi o. Ne hekimdi, ne de saraya girecek kadar eğitimliydi. Fakat kader dediğimiz şey bazen bir insanın dudaklarından çıkan tek bir cümleyle değişir. Pedro’nun cümlesi şuydu: “Ben doktorum.”

Bir yalanın ardındaki cesaret

Kendi ifadesiyle, gemide kürek çekmek istemiyordu. “Hekimim” dedi. Aslında tek dayanağı, eline geçen bir tıp kitabıydı. O kitabı didik didik etti, hastaları iyileştirmeye başladı. Ve düşünün ki; yanlış tedavi sonucu biri ölse, suçu “Allah’ın takdiri” diye Tanrı’ya yükleyip sıyrılmayı bile planlamıştı. Yani, işin içinde hem bir cesaret hem de insanın hayatta kalma içgüdüsü

1951 yılının sıcak bir yaz sabahı, Fransa’nın Pont-Saint-Esprit köyü güne kâbusla uyandı. İnsanlar ejderhalar gördüklerini anlatıyor, yılanların etlerini parçaladığını sanıyor, kimi pencereden atlıyor, kimi kendi bedenini kemiren görünmez yaratıklarla savaşıyordu. Bir köy, tek bir sabahın içinde, akıl ve hayalin sınırlarını aşan bir kargaşanın içine düşmüştü.

Olay tarihe “Lanetli Ekmek” olarak geçti. Önce fırıncı suçlandı, sonra çavdardaki ergot mantarı işaret edildi. Mantar, LSD’nin hammaddesiydi. Halüsinasyonların kaynağı bu olabilirdi. Ama yıllar sonra CIA’in gizli zihin kontrol deneyleri gündeme gelince, köyün topluca 'delirmesi'nin aslında bir laboratuvar masasında mı tasarlandığı sorusu hâlâ gölgesini bırakıyor.

İnsan aklını en kırılgan yerinden yakalayan bu hikâye, bize şunu hatırlatıyor: İnsanı öldüren bazen bir kurşun değil, beynine sızan görünmez bir zehir olabilir.

Unutulan salgın: Uyumaktan ölenler

Üstelik “Lanetli Ekmek” olayı tek örnek değil.

Günümüzde bir ürünü beğenmediğimizde ne yapıyoruz? Hemen müşteri hizmetlerini arıyor, sosyal medyadan firmayı etiketliyor, hatta şikâyet sitelerine yazıyoruz. “Beni hor gördün!” diye başlayan bir tweet anında viral olabilir. Ama desek ki, bu serzenişin tarihi tam 4 bin yıl öncesine dayanıyor!

Tüketici hakları, modern çağın bir kazanımı gibi görünse de aslında kökenleri oldukça eskiye uzanır. Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri, yaklaşık 3 bin 770 yıl önce Mezopotamya’da yazılmış bir şikâyet mektubu. Bugün British Museum koleksiyonunda bulunan bu kil tablet, tarihin bilinen en eski müşteri şikâyeti olarak kayıtlara geçti.

Mektubun sahibi Nanni, ticaret yaptığı Babilli tüccar Ea-nāṣir’i sert sözlerle eleştirir. Anlaşmaya göre kaliteli bakır külçeleri teslim alması gerekirken, düşük kalite ürünlerle karşılaşmış, üstelik tüccarın kendisine ve ulağına karşı küçümseyici tavırlarından dolayı öfkesini açıkça dile getirmiş. Mektuptaki şu

Türkiye’nin gökyüzüne bakışı her zaman biraz daha farklı olmuştur. Atatürk'ün kurduğu “İstikbal göklerdedir” cümlesi sadece bir motto değil, bu topraklarda yaşayan nice gencin yolunu aydınlatan bir ışık oldu. İşte o ışığı en parlak şekilde yakalayanlardan biri de hiç şüphesiz Leman Bozkurt Altınçekiç’ti. Hem Türkiye’nin hem de NATO’nun ilk kadın jet pilotu olarak adını tarihe yazdırdı.

Ancak Altınçekiç'in hikâyesi sadece “ilk kadın jet pilotu” olmanın ötesinde. Bu hikâye, inatla, cesaretle ve biraz da tesadüflerle yazılmış bir kadın öyküsü.

‘Yıldız’ Olmak Yazgısıydı

1932’de Sarıkamış’ta doğan Leman, ailesi tarafından “Yıldız” diye çağrılıyordu. Annesini genç yaşta kaybettiğinde, belki de içindeki direnç ateşi o gün daha güçlü yanmaya başladı. İstanbul Teknik Üniversitesi’nde mimarlık kazanmasına rağmen, ekonomik imkânsızlıklar yüzünden bu hayalini geride bırakmak zorunda kaldı. Fakat hayatın onun

Günümüzde aile dediğimizde akla ilk gelen şey, kan bağıdır. Anne, baba, çocuklar. Bu yapı, o kadar içimize işlemiş ki başka bir olasılığı düşünmek bile bize garip gelir. Oysa bilim, yine tüm ezberlerimizi bozacak bir gerçeği gün yüzüne çıkardı: İnsanlık tarihi boyunca aile, sadece genlerle değil paylaşılan ekmek, aynı çatı, hatta aynı mezar ile kurulmuş.Günümüzde aile dediğimizde akla ilk gelen şey, kan bağıdır. Anne, baba, çocuklar. Bu yapı, o kadar içimize işlemiş ki başka bir olasılığı düşünmek bile bize garip gelir. Oysa bilim, yine tüm ezberlerimizi bozacak bir gerçeği gün yüzüne çıkardı: İnsanlık tarihi boyunca aile, sadece genlerle değil paylaşılan ekmek, aynı çatı, hatta aynı mezar ile kurulmuş. Neolitik Anadolu’da, yani 8 bin 500 yıl önce, insanlar ölülerini evlerinin içine gömüyordu. Bugün bize tuhaf gelen bu gelenek, aslında onların aile kavramına dair önemli bir ipucu veriyor. Genetik analizlere göre aynı eve gömülenlerin yalnızca bir kısmı